Sıra dışılık takıntısı ölüm kaygısı ve kendilik arayışını anlatır

Bilge Türk | İyi Psikolog
ANKARA, TÜRKİYE — Sıra dışı olma takıntısı, kimi zaman özgünlük arayışından çok ölüm kaygısı, değersizlik korkusu ve kişinin kendi hayatına yerleşememesiyle ilişkili olabilir.

Modern insanın önemli ruhsal meselelerinden biri artık yalnızca “başarılı olmak” değildir; aynı zamanda “farklı görünmek”, “sıradan olmamak” ve “herkes gibi yaşamamak” da güçlü bir iç baskıya dönüşmüş durumdadır. Şule Öncü’nün sosyal medyada dile getirdiği “herkes gibi yaşamak istememek” ve “sıradanlığı yenilgi gibi görmek” tespiti, varoluşçu psikolojinin eski ama güncel bir sorusunu yeniden gündeme getiriyor: İnsan gerçekten kendisi olmak için mi farklılaşmak ister, yoksa sıradan olmaktan duyduğu korkuyla mı sürekli özel görünmeye çalışır?

Sıra dışı olmak ile sıra dışı görünmek aynı şey değildir

Sıra dışılık kendi başına sorun değildir. İnsan yaratıcı olabilir, farklı düşünebilir, alışılmış hayat kalıplarına uymayabilir, herkesin seçtiği yoldan gitmek istemeyebilir. Bu, sağlıklı bir bireyleşme ve özgünlük göstergesi olabilir.

Sorun, farklılığın doğal bir sonuç olmaktan çıkıp zorunlu bir kimliğe dönüşmesidir. Kişi “ben böyleyim” dediği için değil, “herkes gibi olursam değersiz olurum” diye düşündüğü için farklı olmaya çalışıyorsa, burada psikolojik bir baskı oluşur.

Bu durumda sıra dışılık özgürlük değil, mecburiyet haline gelir. İnsan sıradan bir işe girmekten, normal bir evlilik yaşamaktan, düzenli bir hayat kurmaktan ya da sade bir mutluluk biçiminden korkmaya başlar. Çünkü bunları yapmak, kendi gözünde yenilgi gibi algılanır.

Ölüm kaygısı neden sıradanlık korkusuna dönüşür?

Irvin Yalom’un varoluşçu psikoterapi yaklaşımında ölüm kaygısı, insan davranışlarının altında çalışan temel kaygılardan biridir. İnsan ölümlü olduğunu bilir; fakat bu bilgiyi her an bilinçte taşımak dayanılmazdır. Bu nedenle zihin, ölüm kaygısını farklı biçimlere dönüştürür.

Sıra dışılık takıntısı bu dönüşümlerden biri olabilir. Kişi öleceği gerçeğiyle doğrudan yüzleşmek yerine, “sıradan biri olarak yok olup gitme” korkusuna tutunur. Böylece asıl kaygı ölüm değilmiş gibi görünür; mesele “fark yaratmak”, “iz bırakmak”, “özel olmak” haline gelir.

Bu yüzden bazı insanlar için sıradan bir hayat fikri ölüm gibi gelir. Çünkü sıradanlık, onların zihninde unutulmak, silinmek, kimse olmamak ve iz bırakmadan geçip gitmekle birleşmiştir. Oysa sorun sıradan hayatın kendisinde değil, kişinin kendi varlığını sıradanlık içinde değersiz hissetmesindedir.

Terör yönetimi kuramı ne söyler?

Psikolojide Terör Yönetimi Kuramı, insanın ölüm farkındalığıyla başa çıkmak için kültürel anlam sistemlerine, benlik değerine ve sembolik kalıcılık arayışına tutunduğunu söyler. İnsan yalnızca biyolojik olarak yaşamak istemez; değerli, anlamlı ve hatırlanır biri olmak da ister.

Bu açıdan bakıldığında sıra dışı olma arzusu, kişinin sembolik ölümsüzlük arayışının bir parçası olabilir. “Ben herkes gibi değilim” demek, bazen “ben yok olup gidecek sıradan bir varlık değilim” demenin psikolojik yoludur.

Ancak bu savunma kırılgandır. Çünkü kişi değerini yalnızca farklı olmaya bağladığında, en küçük sıradanlık deneyimi bile benlik krizine dönüşür. Bir ofiste çalışmak, düzenli maaş almak, çocuk büyütmek, evlenmek, boşanmak, yorulmak, yaşlanmak ya da herkes gibi hata yapmak kişiye ağır gelir. Çünkü bunlar ona insan olduğunu, yani sınırlı ve ölümlü olduğunu hatırlatır.

Engin Geçtan’ın “yaşamazlık” kavramıyla okumak

Engin Geçtan’ın “yaşamazlık” kavramı, bu konuyu anlamak için güçlü bir kapı açar. İnsan bazen gerçekten yaşamaz; yalnızca yaşar gibi görünür. Kendiliğinden gelen duygularını, arzularını, korkularını ve sınırlarını sahiplenemediğinde, hayatını dışarıdan bakıldığında etkileyici görünen imgelerle doldurabilir.

Sıra dışılık takıntısı da bu yaşar görünme halinin bir biçimi olabilir. Kişi gerçekten sevdiği, inandığı, istediği hayatı kurmak yerine; başkalarının gözünde ilginç, güçlü, cesur, özgür ya da aykırı görünmeye çalışabilir.

Bu durumda kişi kendini yaşamaz; kendisinin imajını yaşatır. Dışarıdan renkli, cesur ve sıra dışı görünen hayatın içinde, içeriden bakıldığında büyük bir boşluk olabilir. Çünkü hayat kişiye ait değildir; izlenmek, beğenilmek, kıskanılmak veya farklı bulunmak için düzenlenmiştir.

Sosyal medya sıra dışılık baskısını artırıyor

Sıra dışılık takıntısının günümüzde daha görünür hale gelmesinde sosyal medyanın büyük etkisi var. Çünkü sosyal medya, hayatın yaşanan kısmından çok sergilenen kısmını öne çıkarır. Sıradan kahvaltılar, sessiz akşamlar, emek verilen işler, sabırlı ilişkiler ve gündelik sorumluluklar görünmezleşir.

Bunun yerine “farklı hayat”, “cesur karar”, “alışılmışın dışında başarı”, “her şeyi bırakıp yeni başlangıç” gibi anlatılar daha çok ilgi görür. Bu durum, özellikle genç yetişkinlerde sıradan bir hayat kurmanın değersiz olduğu hissini besleyebilir.

Oysa psikolojik olgunluk, sürekli sıra dışı görünmek değil; kişinin kendi sıradanlığını da taşıyabilmesidir. İnsan bazen çok özel, bazen çok sıradan, bazen güçlü, bazen kırılgan, bazen üretken, bazen yorgundur. Kendilik bütün bu parçaların toplamıdır.

Gerçek özgünlük kabulden başlar

Gerçek sıra dışılık “ille de farklı olmalıyım” çabasıyla başlamaz. Aksine, kişinin kendinde olanı olduğu gibi görebilmesiyle başlar. Herkes gibi olan yanlarını da, herkesten farklı olan yanlarını da reddetmeden taşıyabilmek olgun bir kendilik göstergesidir.

Bir insan herkes gibi işe gidebilir ama işini kendi üslubuyla yapabilir. Herkes gibi evlenebilir ama ilişkisini kendi değerleriyle kurabilir. Herkes gibi yorulabilir ama yorgunluğunu inkâr etmeden yaşayabilir. Herkes gibi yaşlanabilir ama yaşlanmayı yenilgi değil, hayatın doğal akışı olarak kabul edebilir.

Özgünlük, dışarıdan bakınca ilginç görünmek değil; içeriden bakınca kendine ait hissetmektir. Kişi kendi hayatına yerleştiğinde, sıradanlık artık ölüm gibi gelmez. Çünkü o hayatın içinde kendi sesi, kendi ritmi ve kendi anlamı vardır.

Ne zaman destek almak gerekir?

Sıra dışı olma arzusu kişinin ilişkilerini bozuyor, işlevselliğini azaltıyor, sürekli kendini kanıtlama ihtiyacına dönüşüyor veya sıradan hayat deneyimleri yoğun kaygı, utanç ve öfke yaratıyorsa psikolojik destek faydalı olabilir.

Terapi sürecinde amaç kişiyi sıradanlaştırmak değildir. Amaç, kişinin farklılık ihtiyacının altında ne olduğunu anlamasına yardım etmektir. Bu ihtiyaç ölüm kaygısından mı, değersizlik hissinden mi, aile içinde görülmemiş olmaktan mı, bastırılmış öfkeden mi, yoksa gerçekten yaratıcı bir çağrıdan mı doğuyor?

Bu ayrım yapıldığında kişi artık “farklı görünmek” için değil, “kendisi olmak” için yaşamaya başlayabilir.

Sonuç: Sıradanlığı taşıyabilen insan gerçekten özgürleşir

Sıra dışılık takıntısı, dışarıdan bakıldığında cesaret ve özgürlük gibi görünebilir. Fakat bazı durumlarda ölüm kaygısının, yaşayamama halinin ve değersizlik korkusunun maskesi olabilir.

İnsan sıradan olanı küçümseyerek değil, sıradanlığın içindeki kendi anlamını bularak olgunlaşır. Çünkü herkes gibi olmak bazen yenilgi değil, insan olmanın ortak zeminidir. Asıl mesele herkes gibi yaşamak ya da herkesten farklı yaşamak değildir. Asıl mesele, insanın seçtiği hayatın içinde kendine yerleşip yerleşemediğidir.

Gerçek özgürlük, başkalarına “ne kadar farklı” göründüğümüzden çok, kendi içimizde “ne kadar sahici” yaşadığımızla ilgilidir.

www.iyipsikolog.com