İnsan iki biçimde iyileşir: tutunmak ve bırakmak ne demek

Bilge Türk | İyi Psikolog

ANKARA, TÜRKİYE — “İnsan iki biçimde iyileşir; tutunarak ve bırakarak” sözü, modern psikolojide bağlanma, yas, kabul ve psikolojik esneklik kavramlarıyla güçlü biçimde örtüşüyor.

İyileşme çoğu zaman tek yönlü bir süreç gibi düşünülür: Ya güçlü kalmak gerekir ya da her şeyi geride bırakmak. Oysa psikoloji literatürü daha dengeli bir tablo sunar. İnsan bazen güvenli ilişkilere, anlamlı değerlere, sosyal desteğe ve yaşamı ayakta tutan rutinlere tutunarak iyileşir. Bazen de zarar veren bağları, bitmiş ilişkileri, suçluluğu, kontrol edemediği geçmişi ve zihninde tekrar eden acı döngülerini bırakarak toparlanır.

Tutunmak neden iyileştirir?

Bağlanma kuramının kurucusu John Bowlby’ye göre insan, doğası gereği güvenli bağlara ihtiyaç duyar. Çocuklukta bakım veren kişiyle kurulan bağ, ilerleyen yaşlarda yakın ilişkilerin, güven duygusunun ve duygusal düzenlemenin temelini etkiler. Bu nedenle insanın iyileşmesi her zaman yalnız kalarak gerçekleşmez.

Zor zamanlarda güvenilir bir kişiye, aileye, arkadaşa, terapiste veya destekleyici bir topluluğa tutunmak sinir sistemi için yatıştırıcı olabilir. “Yanımda biri var” hissi, stresle başa çıkma kapasitesini artırır. Sosyal ilişkiler yalnızca duygusal değil, bedensel sağlıkla da bağlantılıdır. Araştırmalar, güçlü sosyal bağların iyi oluş ve yaşam süresi üzerinde anlamlı etkileri olabileceğini göstermektedir.

Bu yüzden tutunmak zayıflık değildir. Bazen insanın yeniden ayağa kalkabilmesi için bir elin, bir sözün, bir güvenli alanın varlığı gerekir.

Ne zaman tutunmak bağımlılığa dönüşür?

Her tutunma iyileştirici değildir. İnsan bazen güvenli olana değil, tanıdık olana tutunur. Acı veren bir ilişki, değersiz hissettiren bir çevre, sürekli suçluluk üreten bir geçmiş ya da kendini yıpratan bir düşünce biçimi de “alışıldık” olduğu için bırakılması zor hale gelebilir.

Klinik psikolojide bu durum, bağlanma ihtiyacı ile duygusal bağımlılık arasındaki farkı gündeme getirir. Sağlıklı tutunma kişiye güç, güven ve düzen kazandırır. Sağlıksız tutunma ise kişinin özsaygısını, karar verme becerisini ve psikolojik özgürlüğünü daraltır.

Bu nedenle iyileşme sürecinde sorulması gereken temel soru şudur: “Tutunduğum şey beni güçlendiriyor mu, yoksa beni aynı acı döngüsünde mi tutuyor?”

Bırakmak unutmak değildir

Bırakmak çoğu zaman yanlış anlaşılır. Birini, bir olayı veya geçmişteki bir acıyı bırakmak, onu hiç yaşamamış gibi davranmak değildir. Bırakmak; yaşananı inkâr etmeden, onun bugünkü hayatı tamamen yönetmesine izin vermemektir.

Yas araştırmalarında Stroebe ve Schut’un geliştirdiği çift süreç modeli bu açıdan önemlidir. Modele göre insan yas tutarken iki yön arasında gidip gelir: Kayba dönmek ve yeniden yaşama uyum sağlamak. Yani kişi bazen acısını hatırlar, ağlar, özler; bazen de gündelik hayata, işe, ilişkilere ve yeni anlamlara yönelir.

Sağlıklı iyileşme bu iki hareketin dengesidir. Sürekli kayba takılmak da, kaybı hiç yaşamamış gibi davranmak da ruhsal açıdan zorlayıcı olabilir.

Kabul terapisi ne söyler?

Acceptance and Commitment Therapy, Türkçeye çoğunlukla Kabul ve Kararlılık Terapisi olarak çevrilir. Bu yaklaşım, acı veren düşünce ve duygularla savaşmak yerine, onları fark edip kişinin değerleri doğrultusunda davranabilmesini hedefler.

Bu terapi modelinde bırakmak, duyguyu bastırmak anlamına gelmez. Kişi “Üzgünüm”, “Kırıldım”, “Korkuyorum” diyebilir; ancak bu duyguların bütün hayatını yönetmesine izin vermemeyi öğrenir. Psikolojik esneklik de burada ortaya çıkar: İnsan acı çektiği halde anlamlı davranışlar seçebilir.

Bu bakışa göre iyileşme, “artık hiçbir şey hissetmiyorum” noktası değildir. İyileşme, hissederken de yaşayabilmek, hatırlarken de yürüyebilmek, acıya rağmen değerli olana yönelmektir.

Tutunmak ve bırakmak aynı anda mümkün mü?

Evet. Hatta çoğu iyileşme süreci tam olarak bu ikisinin birlikte çalışmasıyla ilerler. İnsan bir yandan kendisini hayata bağlayan insanlara, değerlere, inanca, rutine, terapiye veya üretime tutunur. Diğer yandan artık ona zarar veren bağları, eski savunma biçimlerini, kendini suçlamayı ve geçmişi değiştirme arzusunu bırakmaya çalışır.

Örneğin ayrılık yaşayan biri, eski partnerinin geri dönmesini kontrol edemez. Fakat arkadaş desteğine, günlük düzenine, bedensel bakımına ve kendi değerlerine tutunabilir. Aynı zamanda “Ben bunu yaşadım ama bu olay benim tüm değerimi belirlemez” diyerek eski acının kimliğini ele geçirmesine izin vermemeyi öğrenebilir.

Bu çift yönlü süreç, psikolojik dayanıklılığın temelidir.

İyileşme ne zaman destek gerektirir?

Bazı yaralar yalnız zamanla değil, destekle iyileşir. Uzun süren çökkünlük, yoğun kaygı, uyku ve iştah bozuklukları, işlev kaybı, travmatik anıların sık sık canlanması, kendini suçlama döngüsü veya hayattan kopma hissi varsa bir psikolog ya da psikiyatri uzmanından yardım almak önemlidir.

Profesyonel destek, kişinin neye tutunacağını ve neyi bırakacağını daha güvenli biçimde ayırt etmesine yardımcı olur. Terapi, acıyı ortadan kaldıran sihirli bir süreç değildir; fakat kişinin acıyla ilişki kurma biçimini değiştirebilir.

Sonuç: İyileşme bir denge sanatıdır

İnsan yalnız tutunarak da yalnız bırakarak da tam anlamıyla iyileşmeyebilir. Çünkü hayat hem bağ ister hem özgürlük. Hem güvenli bir omuz ister hem de artık taşınamayan yükleri yere bırakma cesareti.

Tutunmak, insanın “yalnız değilim” demesidir. Bırakmak ise “artık bu acının beni yönetmesine izin vermeyeceğim” diyebilmesidir. İkisi birlikte çalıştığında, iyileşme yalnızca geçmişten kurtulmak değil, geleceğe daha sağlam bir benlikle yürümek haline gelir.

Bu nedenle insan bazen bir ele tutunarak, bazen de bir yükü bırakarak iyileşir. Asıl mesele, hangisinin hangi anda gerekli olduğunu fark edebilmektir.

Kaynakça / Yararlanılan Kaynaklar

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.

• Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The Dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies.

• Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and Commitment Therapy. Guilford Press.

• Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: Model, Processes and Outcomes. Behaviour Research and Therapy.

• Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLOS Medicine.

• Bonanno, G. A. (2004). Loss, Trauma, and Human Resilience. American Psychologist.

• Gross, J. J. (1998). The Emerging Field of Emotion Regulation. Review of General Psychology.

www.iyipsikolog.com