Yapay zekâ destekli göz taraması Alzheimer’ı erken gösterebilir mi?

Bilge Türk | İyi Psikolog

İZMİR, TÜRKİYE — Göz hastalıklarının değerlendirilmesinde kullanılan Optik Koherens Tomografi, yapay zekâ analizleriyle Alzheimer ve Parkinson araştırmalarında yeni ipuçları sunarken uzmanlar, retina taramasının tek başına tanı koyamayacağını vurguluyor.

Bilimsel çalışmalar, nörodejeneratif hastalıklarda retina sinir lifleri, ganglion hücreleri ve gözün küçük damarlarında bazı değişiklikler görülebileceğini ortaya koyuyor. Bununla birlikte bulgular kişiden kişiye değişiyor ve benzer retina değişiklikleri yaşlanma, diyabet, tansiyon, glokom ve başka göz hastalıklarında da görülebiliyor.

Retina neden “beynin aynası” olarak görülüyor?

Retina, gözün arka bölümünde bulunan ve ışığı sinirsel sinyallere dönüştüren hassas bir dokudur. Bu sinyaller görme siniri üzerinden beyne iletilir ve görüntüye dönüştürülür. Retina ile merkezi sinir sistemi arasındaki bu yakın bağlantı, araştırmacıların gözdeki değişikliklerin beyindeki süreçler hakkında bilgi verip veremeyeceğini incelemesine neden oluyor.

Alzheimer araştırmalarında retina sinir lifi tabakasının incelmesi, ganglion hücrelerinde değişiklikler ve retina damar yoğunluğundaki farklılıklar araştırılıyor. Parkinson hastalarında da bazı iç retina katmanlarında incelme ve mikrovasküler değişiklikler bildirildi. Ancak araştırmaların sonuçları tam olarak birbiriyle örtüşmüyor.

Bazı çalışmalarda retina katmanlarında incelme görülürken, bazı erken dönem araştırmalarında kalınlaşma veya damar yoğunluğunda artış bildirildi. Bu farklılıkların kullanılan cihazlardan, hasta seçiminden, hastalığın evresinden ve eşlik eden sağlık sorunlarından kaynaklanabileceği değerlendiriliyor.

OCT nasıl çalışıyor?

Optik Koherens Tomografi, düşük güçlü ışık dalgalarıyla retinanın kesitsel görüntülerini oluşturan bir inceleme yöntemidir. Göze temas etmez, iyonlaştırıcı radyasyon içermez ve retina katmanlarıyla görme siniri çevresindeki yapıların mikron düzeyinde değerlendirilmesine olanak sağlar.

OCT; sarı nokta hastalıkları, glokom, diyabete bağlı retina sorunları ve görme siniri hastalıklarının takibinde uzun süredir kullanılıyor. Tarama kısa sürede tamamlanabilse de görüntülerin doğru yorumlanması, hastanın göz muayenesi ve tıbbi geçmişiyle birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor.

Batıgöz Sağlık Grubu Göz Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Uğur Ünsal, cihazın ayrıntılı retina görüntüleri oluşturduğunu ancak nörolojik hastalıklarla ilgili analizlerin henüz araştırma ve geliştirme aşamasında bulunduğunu belirtiyor. Ünsal’ın göz hastalıkları ve retina cerrahisi alanlarında görev yaptığı kurumun hekim bilgilerinde de yer alıyor.

Yapay zekâ retina görüntülerinde ne arıyor?

Yapay zekâ sistemleri, çok sayıda retina görüntüsündeki kalınlık, damar yapısı, simetri ve doku özelliklerini analiz ederek sağlıklı kişilerle belirli hastalık grupları arasındaki örüntüleri ayırmaya çalışıyor.

Bu algoritmalar; retina sinir lifi kalınlığı, ganglion hücre tabakası, makula yapısı, damar yoğunluğu ve damarların dallanma biçimi gibi çok sayıda ölçümü aynı anda değerlendirebiliyor. İnsan gözünün kolayca fark edemeyeceği küçük farklılıkların istatistiksel olarak belirlenmesi, yöntemin araştırmacılar açısından önemini artırıyor.

2025 yılında yayımlanan bir sistematik inceleme ve meta-analizde, yapay zekâ destekli retina görüntülemenin Alzheimer ve Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıkları ayırmadaki genel başarısı orta düzeyde bulundu. Araştırmada sonuçların çalışmalar arasında belirgin biçimde değiştiği ve daha büyük, ileriye dönük doğrulama çalışmalarına ihtiyaç olduğu belirtildi.

Bir dakikalık göz taramasıyla bunama anlaşılır mı?

OCT çekiminin kısa sürmesi, Alzheimer tanısının da birkaç saniye veya bir dakika içinde konulabileceği anlamına gelmiyor. Cihaz görüntüyü hızlı biçimde elde edebilir; ancak görüntüde saptanan farklılıkların Alzheimer’dan mı, normal yaşlanmadan mı, göz hastalıklarından mı veya başka bir sağlık sorunundan mı kaynaklandığı yalnızca OCT ile belirlenemez.

2026’da yayımlanan bir sistematik inceleme, OCT ve OCT anjiyografinin Alzheimer için aday biyobelirteçler sunabileceğini ancak mevcut bulguların değişken, hastalığa özgü olmayan ve yöntemsel sınırlamalara açık olduğunu bildirdi. Araştırmacılar, retina ölçümlerinin kan, beyin omurilik sıvısı veya beyin görüntüleme biyobelirteçleriyle birlikte değerlendirilmesinin daha yararlı olabileceğini belirtti.

Bu nedenle internette kullanılan “bir dakikada Alzheimer testi” veya “gözden kesin bunama teşhisi” gibi ifadeler mevcut bilimsel kanıtları olduğundan daha ileri gösteriyor.

OCT Alzheimer veya Parkinson tanısı koyabilir mi?

Doç. Dr. Uğur Ünsal, yapay zekâ destekli retina analizlerinin umut verici olduğunu ancak bugün için Alzheimer ya da Parkinson tanısını tek başına koyan testler olarak görülmemesi gerektiğini ifade ediyor:

“Bu sistemler, risk değerlendirmesine katkı sağlayabilecek destekleyici teknolojiler olarak görülmelidir.”

Alzheimer değerlendirmesinde hastanın yakınmaları, günlük yaşamındaki değişiklikler, bilişsel testler, kan incelemeleri ve gerektiğinde beyin görüntüleme veya beyin omurilik sıvısı biyobelirteçleri birlikte değerlendiriliyor. National Institute on Aging, tanının tek bir görüntüleme testine değil, kapsamlı klinik değerlendirmeye dayandığını belirtiyor.

Parkinson hastalığında da tanı çoğunlukla hastanın öyküsü, hareket belirtileri ve nörolojik muayene üzerinden konuluyor. Parkinson’s Foundation, Parkinson’u tek başına doğrulayan bir laboratuvar veya görüntüleme testi bulunmadığını; bazı taramaların yalnızca tanıyı destekleyebildiğini bildiriyor.

Erken değerlendirme kimler için önemli?

Giderek artan unutkanlık, aynı soruları tekrarlama, günlük işleri planlamakta zorlanma, yön kaybı veya kişilik değişiklikleri yaşayan kişilerin nöroloji ya da psikiyatri uzmanına başvurması gerekir. Titreme, hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ve denge sorunları bulunan kişiler de nörolojik değerlendirmeden geçirilmelidir.

Belirti göstermeyen sağlıklı kişilerin yalnızca Alzheimer korkusuyla retina taraması yaptırması ise günümüzde rutin bir tanı yaklaşımı olarak önerilmiyor. Alzheimer’s Association, bilişsel açıdan sağlıklı kişilerde hastalık biyobelirteçlerinin araştırma dışındaki klinik kullanımına şimdilik temkinli yaklaşıyor.

OCT gelecekte erişilebilir, hızlı ve destekleyici bir tarama aracı hâline gelebilir. Bugün için en doğru yaklaşım, retina görüntülerini kesin teşhis olarak değil, gerekli durumlarda ayrıntılı nörolojik değerlendirmeye yönlendirebilecek ek bir bilgi kaynağı olarak görmektir.

iyiPsikolog.com