Cinsel taciz sonrası travma: Belirtiler ve destek yolları nelerdir?

Bilge Türk | İyi Psikolog

ANKARA, TÜRKİYE — Cinsel taciz, kişinin ruh sağlığını, güvenlik algısını ve günlük yaşamını etkileyebilir; ancak her kişinin tepkisi farklıdır ve güvenli destekle iyileşme süreci mümkün olabilir.

Cinsel içerikli davranışın istenmemesi, kişinin sınırlarını ihlal etmesi veya baskı ve güç kullanılarak gerçekleştirilmesi değerlendirmede temel önem taşıyor. Yaşananların sorumluluğu tacize maruz kalan kişiye değil, davranışı gerçekleştiren kişiye ait bulunuyor.

Cinsel tacizin kapsamı davranışa ve bağlama göre değişebilir

Cinsel taciz; istenmeyen cinsel içerikli söz, mesaj, ima, görüntü, ısrarlı davet veya fiziksel temas biçiminde ortaya çıkabilir. Cinsel saldırı ve tecavüz gibi kavramların hukuki kapsamı ise ülkeye ve mevzuata göre değişebiliyor. Bu nedenle “tecavüz dışındaki bütün cinsel temaslar tacizdir” şeklindeki genel bir tanım klinik ve hukuki ayrımları tam olarak yansıtmıyor.

Dünya Sağlık Örgütü, cinsel şiddeti kişinin ilişkisi ve ortamdan bağımsız olarak, zorlama kullanılarak gerçekleştirilen cinsel eylem, cinsel eylem girişimi veya kişinin cinselliğine yönelen başka davranışlar çerçevesinde tanımlıyor. 

Çimdikleme, dokunma, okşama, cinsel içerikli şaka, görünüş veya özel yaşam hakkında rahatsız edici yorumlar ve reddedilmesine rağmen sürdürülen davetler de koşullara bağlı olarak taciz niteliği taşıyabilir. Belirleyici noktalardan biri davranışın istenmemesi ve kişinin sınırlarını ihlal etmesidir.

Cinsel taciz farklı ortamlarda görülebiliyor

Kadınlar ve kız çocukları cinsel şiddetten orantısız şekilde etkilense de erkekler ve farklı cinsiyet kimliklerinden kişiler de cinsel tacize maruz kalabiliyor. Taciz; ailede, okulda, işyerinde, çevrim içi ortamlarda, göç yollarında, askerî yapılarda ve bakım kurumlarında gerçekleşebiliyor.

Güç dengesizliğinin bulunduğu ortamlarda kişi işini, eğitimini, statüsünü veya güvenliğini kaybetme korkusuyla yaşadıklarını açıklamakta zorlanabilir. Tacizi gerçekleştiren kişinin yönetici, öğretmen, komutan, bakım veren veya ekonomik gücü elinde bulunduran biri olması bildirim sürecini daha da güçleştirebilir.

Kişinin hemen şikâyette bulunmaması, yaşananları eksik veya farklı zamanlarda anlatması tacizin gerçekleşmediğini göstermez. Korku, utanç, kendini suçlama, donakalma tepkisi ve misilleme endişesi açıklamayı geciktirebilir.

Travma belirtileri kişiden kişiye değişiyor

Cinsel tacize maruz kalan herkes travma sonrası stres bozukluğu geliştirmez. Bazı kişiler ilk dönemde yoğun sıkıntı yaşadıktan sonra sosyal destekle toparlanabilirken bazı kişilerde belirtiler aylar veya yıllar boyunca devam edebilir.

Dünya Sağlık Örgütüne göre travma sonrası stres bozukluğunda olayın istenmeden yeniden hatırlanması, kâbuslar, olayla bağlantılı kişi ve ortamlardan kaçınma ve sürekli tehlike altındaymış gibi hissetme görülebiliyor. Belirtilerin günlük yaşamı, aile ilişkilerini, eğitimi veya çalışma hayatını etkilemesi klinik değerlendirmede önem taşıyor. 

Uyku bozukluğu, irkilme, yoğun kaygı, öfke, suçluluk, duygusal uyuşma ve odaklanma güçlüğü de görülebilir. Kişi tacizin gerçekleştiği yere dönmekten kaçınabilir, insanlara güvenmekte veya yakın ilişki kurmakta zorlanabilir.

Bedensel belirtiler de değerlendirilmelidir

Travma sonrasında baş ağrısı, kas gerginliği, mide ve bağırsak yakınmaları, çarpıntı veya açıklanamayan bedensel rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Ancak belirli bir cilt veya başka fiziksel hastalığın doğrudan cinsel tacizden kaynaklandığını yalnızca tekil olgu bildirimlerine dayanarak söylemek doğru değildir.

Cilt belirtileri dâhil yeni başlayan veya kötüleşen fiziksel yakınmalar tıbbi açıdan ayrıca değerlendirilmelidir. Psikolojik destek alınması, organik bir hastalığın araştırılmasının yerine geçmez. Benzer biçimde bedensel bir hastalığın bulunması da travmanın psikolojik etkilerinin göz ardı edilmesini gerektirmez.

Cinsel temas yaşanmışsa kişinin onayıyla yaralanma, gebelik ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskleri açısından sağlık kuruluşuna başvurulabilir. Muayene ve tedavi sürecinde kişinin mahremiyeti, bilgilendirilmesi ve kararlarına saygı gösterilmesi gerekir.

Soruşturma süreci ikincil örselenmeye dönüşmemeli

Taciz sonrasında kişinin suçlanması, anlatımının küçümsenmesi, tekrar tekrar ayrıntılı ifade vermeye zorlanması veya yaşananların çevreye açıklanması yeni bir örselenmeye yol açabilir. Kurumların gizliliği koruyan, güvenli ve tarafsız başvuru mekanizmaları oluşturması önem taşıyor.

Uluslararası Çalışma Örgütünün 190 sayılı Sözleşmesi, iş dünyasındaki şiddet ve tacizi fiziksel, psikolojik, cinsel veya ekonomik zarara yol açan kabul edilemez davranışlar olarak ele alıyor. Sözleşme; güvenli şikâyet yolları, misillemeye karşı koruma, mahremiyet ve mağdurlar için tıbbi, hukuki ve sosyal destek mekanizmaları öngörüyor. 

İşverenlerin yalnızca şikâyet sonrasında değil, önleyici eğitim, açık politika ve güvenilir bildirim kanalları yoluyla da sorumluluk üstlenmesi gerekiyor.

Travma odaklı tedaviler iyileşmeyi destekleyebilir

İlk yaklaşım kişiyi konuşmaya zorlamak değil, güvenliğini sağlamak ve ihtiyaçlarını dinlemek olmalı. “Neden daha önce söylemedin?” veya “Neden karşı koymadın?” gibi ifadelerden kaçınılmalı; yaşananların kişinin suçu olmadığı açıkça belirtilmelidir.

Travma belirtileri devam ediyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa psikiyatrist, klinik psikolog veya travma alanında eğitimli bir ruh sağlığı uzmanından destek alınabilir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR, TSSB tedavisinde kanıt desteği bulunan yöntemler arasında yer alıyor. Tedavi kişinin hazır oluşuna, ihtiyaçlarına ve güvenliğine göre planlanmalıdır. 

Türkiye’de şiddete maruz kalan veya risk altında bulunan kişiler; sağlık kuruluşları, polis, jandarma, savcılık, Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri ile ALO 183 Sosyal Destek Hattı’na başvurabilir. Acil tehlike durumunda 112 Acil Çağrı Merkezi aranabilir. 

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş, tanı veya kişisel tedavi önerisi yerine geçmez.

İyiPsikolog.com