Yaşlılarda unutkanlığı eleştirmek kaygıyı ve içe kapanmayı artırabilir

Bilge Türk | İyi Psikolog

İSTANBUL, TÜRKİYE — Yaşlı bir kişiyi unutkanlığı nedeniyle eleştirmek kaygıyı artırabilir ve belirtilerini gizlemesine yol açabilir; uzmanlar günlük yaşamı etkileyen değişikliklerde erken psikiyatrik ve tıbbi değerlendirme öneriyor.

NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Firdevs Seyfe Şen, ileri yaşta yeni başlayan içe kapanma, belirgin kişilik değişikliği ve unutkanlığın yalnızca yaşlanmaya bağlanmaması gerektiğini belirtti. Şen’e göre bu belirtilerin arkasında depresyon, bilişsel sorunlar, ilaç yan etkileri veya başka sağlık problemleri bulunabilir. Şen’in NPİSTANBUL’da psikiyatri uzmanı olarak görev yaptığı hastanenin resmî kadro sayfasında da doğrulanıyor. 

Kişilik değişikliğini yalnızca yaşlılığa bağlamayın

Ailelerin “Eskiden çok sosyaldi, artık kimseyle görüşmek istemiyor”, “Çok alıngan ve çabuk öfkeleniyor” ya da “Her şeyden şüphelenmeye başladı” gibi gözlemlerle başvurduğunu aktaran Şen, yaşla birlikte bazı alışkanlıkların değişmesinin doğal olabileceğini söyledi. Bununla birlikte belirgin, yeni ve kişinin önceki yapısından farklı davranışların değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Şen, ailelerin suçlayıcı ifadeler yerine değişimin ne zaman başladığını, günlük hayatı nasıl etkilediğini ve kişiyi rahatsız eden bir durum bulunup bulunmadığını anlamaya çalışmasını önerdi. “Sen çok değiştin” demek yerine, “Son zamanlarda seni daha içine kapanmış görüyorum; seni üzen veya sıkan bir şey var mı?” biçimindeki bir yaklaşımın iletişimi kolaylaştırabileceğini kaydetti.

Davranış değişikliğinin başlangıç zamanı önemli bir ipucu olabilir. Yakın kaybı, yalnızlık, ağrı, işitme veya görme güçlüğü ve günlük rutindeki değişimler kişinin ruh hâlini etkileyebilir. Ailenin yalnızca “ne değiştiğine” değil, değişimin hangi olaydan sonra ortaya çıktığına da dikkat etmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Her unutkanlık Alzheimer hastalığı anlamına gelmiyor

Bir ismi geç hatırlamak, anahtarın yerini zaman zaman unutmak veya bir kelimeyi bulmakta zorlanmak tek başına Alzheimer hastalığı anlamına gelmiyor. Yaş ilerledikçe bilgiyi hatırlama hızında bir miktar yavaşlama görülebiliyor.

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü de hafif unutkanlığın yaşlanmanın parçası olabileceğini, ancak ciddi bellek sorunlarının günlük işleri zorlaştırdığını belirtiyor. 

Şen’e göre aynı sorunun kısa aralıklarla tekrar sorulması, yakın zamanda yaşanan olayların belirgin biçimde unutulması, ilaç ve para yönetiminde güçlük, daha önce kolayca yapılan işlerin yapılamaması veya tanıdık bir yerde yönün kaybedilmesi değerlendirme gerektiren belirtiler arasında yer alıyor.

Normal yaşlanmada unutulan bilgi çoğu zaman daha sonra hatırlanabilir ve kişi gündelik sorumluluklarını sürdürebilir. Buna karşılık faturaları sürekli karıştırmak, güvenli olmayan kararlar vermek, konuşmayı takip edememek veya evin yolunu bulamamak işlevsellikte bozulmaya işaret edebilir. Belirti tek başına tanı koydurmaz; örüntüsü ve ilerleyişi önem taşır.

“Her unutkanlık Alzheimer değildir; ancak belirtilerin erken saptanması hem yaşlı bireyin hem de yakınlarının yaşamını ciddi ölçüde kolaylaştırır.”

Eleştiri yerine sakin ve destekleyici bir dil

“Aa, bunu da mı unuttun?”, “Bak yine unuttun” veya “Bir türlü hatırlamıyorsun” gibi sözlerin yaşlı bireyde yoğun kaygıya neden olabileceğini söyleyen Şen, bu yaklaşımın kişinin yaşadığı sorunları gizlemesine de yol açabileceği uyarısında bulundu.

Ailelerin unutulan bilgiyi sakin biçimde hatırlatması, günlük düzeni desteklemesi ve değişiklikleri not etmesi öneriliyor. İlaçların, randevuların ve önemli işlerin takvim, not veya hatırlatıcılarla düzenlenmesi yararlı olabilir. Ancak bu araçlar uzman değerlendirmesinin yerine geçmiyor. Ani başlayan veya hızla ilerleyen belirtilerde gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulması gerekiyor.

Destekleyici yaklaşım, kişinin yerine bütün kararları almak anlamına gelmiyor. Yaşlı bireyin söz hakkını korumak, mümkün olan işleri kendisinin yapmasına fırsat vermek ve ihtiyaç duyduğu alanlarda yardım sunmak gerekiyor. Tartışmak veya hatasını kanıtlamaya çalışmak yerine kısa, açık cümlelerle konuşmak ve aynı bilgiyi sabırla tekrarlamak iletişimi güçlendirebilir.

İçe kapanma depresyonun işareti olabilir

Yaşlılık depresyonunun her zaman açık bir üzüntü biçiminde görülmediğini belirten Şen, isteksizlik, insanlarla görüşmekten kaçınma, çabuk yorulma, uyku ve iştah değişiklikleri, enerji kaybı, bedensel yakınmalar ve unutkanlık artışının tabloya eşlik edebileceğini söyledi.

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, depresyonun yaşlanmanın normal bir parçası olmadığını; enerji azalması, ilgi kaybı, uyku ve iştah değişikliği ile düşünme ya da karar verme güçlüğünün belirtiler arasında bulunabileceğini bildiriyor. National Institute on Aging Dünya Sağlık Örgütü de sosyal yalnızlık ve izolasyonu ileri yaş ruh sağlığı açısından önemli riskler arasında gösteriyor. who.int

Depresyon bilişsel işlevleri yavaşlatabildiği için kişi kendisini “Eskisi gibi düşünemiyorum” veya “Artık öğrenemiyorum” sözleriyle anlatabilir. Bu yakınmalar bazen yaşlanmaya yorulduğundan yardım arayışı gecikebilir. Belirtilerin iki haftadan uzun sürmesi, işlev kaybına yol açması veya giderek ağırlaşması profesyonel değerlendirme gerektirir.

Şen, özellikle yeni başlayan sosyal geri çekilme ile unutkanlığın kısa sürede belirginleşmesinin depresyon yönünden değerlendirilmesi gerektiğini kaydetti. Yaşlı bireyde ölüm düşüncesi, kendine zarar verme ifadesi veya temel ihtiyaçlarını karşılayamama varsa acil profesyonel yardım alınması gerekiyor.

Psikiyatrik yatış ne zaman gündeme gelir?

Psikiyatri servisine yatış önerisinin hasta ve yakınlarında korku yaratabildiğini belirten Şen, yatışın her zaman hastalığın geri dönüşsüz veya çok ağır olduğu anlamına gelmediğini söyledi. Amaç; kişinin güvenliğini sağlamak, tedavisini düzenlemek ve belirli bir süre yakından izlemek olabiliyor.

Ağır depresyon, intihar riski, psikotik belirtiler veya beslenme, kişisel bakım ve ilaç kullanımı gibi temel ihtiyaçların karşılanamaması durumlarında hastanede takip gerekebiliyor. Şen, sürecin hastaya korkutucu ifadelerle değil, “Tedavini düzenlemek ve seni bir süre daha yakından izlemek istiyoruz” gibi açık ve sakin bir dille anlatılmasını önerdi.

Erken değerlendirme günlük yaşamı kolaylaştırır

Unutkanlığın nedeni yalnızca demans olmayabilir. Depresyon ve kaygının yanı sıra uyku sorunları, bazı ilaçlar, tiroit hastalıkları, beslenme yetersizlikleri ve başka tıbbi durumlar da bellek sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle değerlendirme; belirtilerin başlangıcı, kullanılan ilaçlar, fiziksel hastalıklar ve günlük yaşam becerileri birlikte ele alınarak yapılmalı.

İlk değerlendirmede aile hekimi, geriatri, nöroloji veya psikiyatri uzmanı kişinin ihtiyacına göre sürece katılabilir. Hekim; bellek ve dikkat yakınmalarını, ruhsal belirtileri, uyku düzenini, fiziksel hastalıkları ve ilaçları birlikte inceler. Gerekli görüldüğünde bilişsel testler, laboratuvar incelemeleri veya başka değerlendirmeler istenebilir. Amaç kişiyi etiketlemek değil, değişikliğin nedenini mümkün olduğunca erken belirlemektir.

Ailelerin gözlemlerini somut örneklerle kaydetmesi, muayeneye güncel ilaç listesini götürmesi ve yaşlı bireyi konuşmanın dışında bırakmaması önem taşıyor. Erken başvuru, sorunun kaynağını belirlemeyi ve uygun destek planını daha hızlı oluşturmayı sağlayabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.

İyiPsikolog.com