Mobbingin psikolojisi: Kıskançlık, güç ve işyeri zorbalığı

Bilge Türk | İyi Psikolog
ANKARA, TÜRKİYE — Mobbing, çoğu zaman karmaşık teorilerden çok kıskançlık, özgüvensizlik, güç mücadelesi ve sağlıksız kurum kültürünün birleşmesiyle ortaya çıkan sistematik psikolojik baskıdır.

Sosyal medyada H. Melisa Acar tarafından dile getirilen “mobbing olaylarının arkasında çoğu kez karmaşık teoriler yok” değerlendirmesi, işyeri zorbalığının gündelik yüzünü çarpıcı biçimde özetliyor. Gerçekten de mobbing kimi zaman büyük stratejilerden değil, bir kişinin başkasının başarısını, güzelliğini, cesaretini, özgürlüğünü ya da görünürlüğünü hazmedememesinden doğar. Ancak bilimsel açıdan tabloyu yalnızca bireysel kıskançlıkla açıklamak eksik kalır. Mobbing, kişisel zaafların kurum içindeki güç boşluklarıyla birleştiği yerde büyür.

Mobbing yalnızca kötü davranış değil, sistematik baskıdır

Mobbing, tek seferlik kaba söz, anlık tartışma veya sıradan anlaşmazlık değildir. Bir kişiyi yıldırmak, itibarsızlaştırmak, yalnızlaştırmak, işten uzaklaştırmak veya psikolojik olarak çökertmek amacıyla tekrarlanan davranışlar bütünüdür.

Bu davranışlar açık saldırı şeklinde olabileceği gibi daha örtük biçimde de ilerleyebilir. Sürekli eleştirilmek, toplantılarda yok sayılmak, başarıların küçümsenmesi, dedikodu yayılması, haksız suçlamalar, sosyal dışlama, görevlerin sabote edilmesi veya kişinin ruh sağlığını hedef alan imalar mobbing sürecinin parçaları olabilir.

Bu nedenle mobbing, yalnızca “biri bana kötü davrandı” meselesi değildir. Uzun süre devam ettiğinde kişinin özsaygısını, çalışma motivasyonunu, bedensel sağlığını, uyku düzenini ve sosyal ilişkilerini etkileyen ciddi bir psikolojik risk alanıdır.

Kıskançlık mobbingin yakıtı olabilir

Mobbingin arkasında her zaman tek bir neden yoktur; ancak kıskançlık sık görülen duygusal yakıtlardan biridir. Başarılı, üretken, sevilen, görünür, özgüvenli veya bağımsız davranabilen kişiler bazı iş ortamlarında tehdit gibi algılanabilir.

Özgüveni zayıf, kendi değerini başkalarını küçülterek kuran veya rekabeti yıkıcı biçimde yaşayan kişiler, kendilerinden daha parlak gördükleri insanlara karşı baskıcı davranabilir. Böyle durumlarda mobbing yapan kişi, doğrudan “seni kıskanıyorum” demez. Bunun yerine başarıyı şansa bağlar, dedikodu üretir, kişinin niyetini sorgular, onu kibirli veya uyumsuz göstermeye çalışır.

Buradaki temel mekanizma sosyal karşılaştırmadır. Kişi başkasının varlığını kendi eksikliğinin aynası gibi algıladığında, o aynayı kırmak isteyebilir. Mobbing de bazen bu kırma girişiminin işyeri dilindeki karşılığıdır.

Özgüvensizlik ve kontrol ihtiyacı

Mobbing uygulayan kişiler çoğu zaman güçlü görünmeye çalışır; fakat davranışlarının altında kırılgan bir özgüven bulunabilir. Başkasının cesurca konuşması, bağımsız hareket etmesi veya baskıya boyun eğmemesi, kontrol ihtiyacı yüksek kişilerde öfke doğurabilir.

Bu kişiler için sorun yalnızca karşı tarafın başarılı olması değildir. Asıl rahatsızlık, karşı tarafın korkmadan var olabilmesidir. Özgür, neşeli, cesur veya yaratıcı insanlar, baskı kültürüyle büyümüş ya da sürekli onay arayan kişilerde yoğun huzursuzluk oluşturabilir.

Bu durumda mobbing, bir cezalandırma aracı haline gelir. Kişiye “fazla görünür olma”, “fazla başarılı olma”, “fazla özgür davranma” mesajı verilir. Ama bu mesaj açıkça söylenmez; onun yerine yalan, iftira, dedikodu, görev sabote etme ve sosyal dışlama kullanılır.

Dedikodu ve iftira neden güçlü silahlardır?

Mobbing çoğu zaman fiziksel güçle değil, algı yönetimiyle yapılır. Bu nedenle dedikodu ve iftira en yaygın araçlardandır. Çünkü bir insanın işyerindeki en önemli sermayelerinden biri itibarıdır.

Dedikodu, kişinin çevresindeki güven ilişkilerini bozar. İftira, kişinin kendini savunmak zorunda kaldığı yapay bir gerçeklik üretir. Sürekli açıklama yapmak zorunda kalan kişi yorulur, yalnızlaşır ve zamanla “acaba ben mi sorunluyum?” diye düşünmeye başlayabilir.

Bu süreç psikolojide içselleştirilmiş suçluluk ve öğrenilmiş çaresizlik gibi etkiler doğurabilir. Kişi haklı olduğunu bilse bile kendini ifade edemez hale gelebilir. Mobbingin en yıkıcı tarafı da budur: Mağdurun sadece işini değil, kendi gerçeklik duygusunu da hedef alır.

Kurum kültürü mobbingi durdurabilir ya da büyütebilir

Bir işyerinde mobbing yalnızca mobbing yapan kişinin sorunu değildir. Kurum sessiz kalıyorsa, yöneticiler dedikoduyu duymazdan geliyorsa, şikâyet mekanizmaları işlemiyorsa ve başarısız insanlar güçlü pozisyonlarda korunuyorsa mobbing kurumsallaşır.

Sağlıklı kurumlarda eleştiri açık, süreçler şeffaf, yetki sınırları belirgin ve çalışan hakları korunur. Sağlıksız kurumlarda ise belirsizlik, klikleşme, kayırmacılık ve korku dili öne çıkar. Bu ortamda mobbing yapan kişi cesaret bulur; mağdur ise yalnız kalır.

Bu yüzden mobbingle mücadele yalnızca “güçlü ol, takma” tavsiyesiyle çözülemez. Kurumun yazılı politikası, bağımsız şikâyet kanalı, delil değerlendirme süreci ve psikolojik güvenlik kültürü olması gerekir.

Mağdur ne yapmalı?

Mobbinge maruz kalan kişi önce yaşadıklarını küçümsememelidir. Sürekli tekrarlayan, kişiliği hedef alan, itibarsızlaştıran veya iş yapmasını engelleyen davranışlar not edilmelidir. Tarih, saat, olay, tanık ve yazılı mesajlar düzenli kaydedilmelidir.

İkinci adım, yalnız kalmamaktır. Güvenilir bir yönetici, insan kaynakları birimi, işyeri temsilcisi, hukukçu veya psikolojik destek uzmanıyla görüşmek önemlidir. Mobbing kişinin ruhsal dayanıklılığını tükettiği için profesyonel destek almak zayıflık değil, korunma davranışıdır.

Üçüncü adım, karşı saldırıya geçmeden sınır koymaktır. Dedikoduya dedikoduyla, iftiraya iftirayla cevap vermek mağduru da aynı zemine çeker. Bunun yerine yazılı, sakin, belgeli ve tutarlı bir iletişim tercih edilmelidir.

Sonuç: Mobbing kişisel zaafla başlar, sistem sessizse büyür

Mobbing bazen gerçekten de karmaşık teoriler gerektirmez. Kıskançlık, başarısızlık duygusu, özgüvensizlik ve başkasının özgürlüğüne tahammülsüzlük bu sürecin görünmeyen motoru olabilir. Fakat bu duyguların zarara dönüşmesi, çoğu zaman kurumun sessizliğiyle mümkün olur.

Başarılı, güzel, cesur, üretken ya da özgür insanların hedef alınması tesadüf değildir. Onlar bazı insanlar için ilham değil, tehdit gibi algılanır. Mobbing de bu tehdidi ortadan kaldırma girişimidir.

Bu yüzden mobbingle mücadele hem bireysel hem kurumsal düzeyde ele alınmalıdır. Kişi kendi sınırlarını korumalı; kurum ise dedikodu, yalan, iftira ve psikolojik baskıyı “kişisel mesele” diye geçiştirmemelidir. Çünkü sağlıklı bir işyeri, yalnızca üretim yapılan yer değil; insan onurunun korunduğu yerdir.

www.iyipsikolog.com