Kitap tercihleriniz kişiliğiniz ve kaygılarınız hakkında ne söylüyor?

Bilge Türk | İyi Psikolog

LONDRA, BİRLEŞİK KRALLIK —Okumak için seçtiğimiz polisiye, romantik, fantastik ya da biyografik eserler yalnızca zevkimizi değil, kişilik eğilimlerimizi ve zihnimizi meşgul eden kaygıları da yansıtabilir.

BBC Türkçe’nin Sağlık Muhabiri Joe McFadden imzalı haberinde aktarılan araştırmalar, kitap tercihlerinin rastgele olmadığını; insanların tehlike, ilişkiler, gelecek veya anlam arayışı gibi temel konulara duyduğu ilgiyle bağlantı kurabileceğini gösteriyor. Ancak uzmanlar, bu bağlantıların kesin bir kişilik testi veya psikolojik tanı olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurguluyor.

Kitap seçimi neden kişilik hakkında ipucu verebilir?

Paris’teki École Normale Supérieure’de bilişsel bilimci olarak çalışan Edgar Dubourg’a göre kurgu, insanda daha önce hiç bulunmayan duyguları üretmekten çok, mevcut dürtüleri ve motivasyonları harekete geçiriyor. Bir kişinin gerilim, aşk, korku veya bilimkurguya yönelmesi, o sırada hangi duygusal temaları işlemeye daha açık olduğunu gösterebiliyor.

Bu yaklaşım, okuma tercihlerini sabit kişilik etiketleri yerine zihinsel eğilimlerin bir yansıması olarak ele alıyor. Aynı kişi farklı dönemlerde farklı türlere yönelebilir. Yoğun stres yaşayan biri polisiye romana, sosyal bağlarını sorgulayan biri ilişki temalı eserlere, gündemden uzaklaşmak isteyen biri ise fantastik bir dünyaya ilgi duyabilir.

Dolayısıyla raftan alınan kitap, kişinin bütün karakterini açıklamaz. Yine de hangi hikâyelerin merak, rahatlama, heyecan veya duygusal yakınlık oluşturduğu konusunda anlamlı ipuçları sunabilir.

Araştırma okurları dört ana ilgi alanında topluyor

Oxford Brookes Üniversitesinde psikoloji alanında kıdemli öğretim üyesi Dr. Valerie van Mulukom’un çalışması, insanların anlatı tercihlerini dört geniş kümede inceliyor. Bunlar destansı ve dünya dışı maceralar; günlük yaşam ve insan ilişkileri; tehdit ve tehlike; gerçekler ve tarih olarak sıralanıyor.

İlk grup aksiyon, macera, bilimkurgu, distopya ve fantastik türleri kapsıyor. İkinci grupta komedi, romantik eserler, aile hikâyeleri ve dram bulunuyor. Üçüncü grup gerçek suç, gizem, gerilim ve korku anlatılarından oluşuyor. Son grupta ise biyografi, belgesel niteliğindeki kitaplar ve tarihsel çalışmalar yer alıyor.

Araştırmanın temel varsayımı, “varoluşsal güvensizlikler” olarak tanımlanan içsel kaygıların hangi anlatılara tekrar tekrar yöneldiğimizi etkileyebileceği yönünde. Bu nedenle tür tercihi yalnızca eğlence anlayışını değil, bireyin belirsizlikle nasıl başa çıktığını da gösterebilir.

Yine de bu kümeler değişmez sınıflar olarak görülmemeli. Bir okur aynı hafta hem tarih kitabı hem romantik roman hem de gerilim eseri okuyabilir. Araştırma, tek bir kitabın kişiliği belirlediğini değil, uzun dönemde tekrarlanan tercihlerin bazı psikolojik temalarla ilişkili olabileceğini öne sürüyor. Yaş, yaşam koşulları, kültür, eğitim ve o dönemdeki ruh hâli de seçimi etkileyebiliyor.

Polisiye ve gerilim merakı ne anlatıyor?

Cinayet romanları, casusluk hikâyeleri, gerçek suç dosyaları veya doğaüstü korku anlatıları “tehdit ve tehlike” kümesinde değerlendiriliyor. Bu türleri sık okuyan kişiler, risk, belirsizlik ve kontrol kaybı temalarına karşı daha yüksek bir merak duyabiliyor.

Bu ilgi, kişinin tehlikeli bir yaşam istediği anlamına gelmiyor. Güvenli bir ortamda korku ve belirsizlikle yüzleşmek, okura karmaşık olayları çözme ve kontrol duygusunu yeniden kurma fırsatı verebilir. Polisiye romanlarda suçun aydınlatılması, parçaların birleşmesi ve düzenin yeniden sağlanması da rahatlatıcı olabilir.

Gerilim kitapları aynı zamanda dikkat, tahmin yürütme ve neden-sonuç ilişkisi kurma ihtiyacını besler. Ancak kaygı düzeyi yüksek kişilerde yoğun korku içerikleri uykuyu veya genel huzursuzluğu olumsuz etkiliyorsa okuma alışkanlığını dengelemek yararlı olabilir.

Romantik ve aile hikâyeleri ilişkileri öne çıkarıyor

Romantik romanlar, aile anlatıları, komedi ve gündelik yaşam dramları “insan ilişkileri” kümesinde yer alıyor. Bu türlere yönelen okurların yakınlık, bağlılık, sosyal kabul, statü ve kişiler arası çatışmalarla daha fazla ilgilenebileceği belirtiliyor.

İlişki temalı kitaplar, okura farklı bağlanma biçimlerini ve iletişim sorunlarını güvenli bir mesafeden gözlemleme olanağı sunar. Karakterlerin reddedilme, ayrılık, kıskançlık, sadakat veya aidiyet deneyimleri, kişinin kendi ilişkilerini düşünmesini sağlayabilir.

Bununla birlikte romantik eser okumak, kişinin ilişkilerinde mutlaka sorun yaşadığı anlamına gelmez. Bazı okurlar bu türleri umut, rahatlama veya duygusal yakınlık hissi için seçebilir. Tercihin anlamı, kitabın türü kadar kişinin o eserde ne aradığına da bağlıdır.

Fantastik ve bilimkurgu geleceğe dair kaygılarla bağlantılı olabilir

Fantastik, bilimkurgu, distopya ve kıyamet sonrası anlatılar, gündelik hayatın sınırlarını aşan dünyalar kurar. Araştırmaya göre bu türleri seven kişiler, insanlığın geleceği, savaş, teknoloji, iklim değişikliği veya toplumsal düzen gibi geniş ölçekli sorunlarla daha fazla ilgilenebilir.

Ejderhalar, uzak gezegenler veya çökmüş toplumlar gerçek hayattan kopuk görünse de bu anlatılar çoğu zaman güç, adalet, kaynak paylaşımı, otorite ve hayatta kalma gibi güncel meseleleri işler. Okur, gerçek dünyadaki kaygıları simgesel ve daha yönetilebilir bir ortamda değerlendirebilir.

Fantastik kurgu ayrıca kaçış ve zihinsel dinlenme sağlayabilir. Bu nedenle tür tercihini yalnızca endişeyle açıklamak eksik olur; merak, yaratıcılık ve yeni dünyalar keşfetme isteği de önemli rol oynar.

Biyografi ve tarih okurları cevap arıyor olabilir

Biyografi, otobiyografi ve tarih kitaplarını tercih edenler çoğu zaman gerçek kişilerin kararlarından, başarılarından ve hatalarından anlam çıkarmaya çalışır. Bu okurlar için anlatının kurgu olup olmamasından çok, deneyimlerin nasıl bir araya getirildiği önem taşıyabilir.

Dubourg’a göre insanlar yalnızca romanlardan değil; haberlerden, anılardan, çevrede anlatılan olaylardan ve gündelik konuşmalardan da sürekli hikâye tüketiyor. Gerçek yaşam anlatıları, belirsiz olayları bir sıraya koyma ve dünyayı daha anlaşılır hâle getirme ihtiyacına cevap verebilir.

Tatil döneminde yapılan seçimler ayrıca pratik nedenlerden de etkilenebilir. Kolay taşınan, kısa bölümlü veya sürükleyici kitaplar, normal zamanda tercih edilmeyen türleri öne çıkarabilir. Bu nedenle bir eseri seçme nedeni kadar, okurken hangi karakterle özdeşleşildiği ve hangi bölümlerin akılda kaldığı da önemlidir.

Sonuç olarak kitap seçimleri, kişiliği tek başına açıklayan bilimsel bir test değildir. Ancak tekrar tekrar yöneldiğimiz türler; hangi duygulara, çatışmalara ve sorulara daha duyarlı olduğumuzu fark etmek için kullanılabilir. Bir sonraki kitabınızı seçerken yalnızca “Ne okumak istiyorum?” değil, “Bu hikâyede ne arıyorum?” sorusu da kendinizi anlamanıza yardımcı olabilir.

İyiPsikolog.com