Kardeşlik bağının niteliği psikolojik dayanıklılığı nasıl etkiliyor?

Bilge Türk | İyi Psikolog

İSTANBUL, TÜRKİYE — Kardeş sahibi olmak tek başına psikolojik dayanıklılığı artırmıyor; ruh sağlığı açısından asıl koruyucu etki, kardeşler arasında güven, duygusal yakınlık, karşılıklı destek ve sağlıklı iletişim kurulmasıyla ortaya çıkıyor.

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Seren Doğantekin, kardeşlik bağının stresli yaşam olaylarıyla baş etmeyi kolaylaştırabileceğini ancak ilişkinin çatışma, kıyaslama ve sınır ihlalleri üzerine kurulması hâlinde tam tersi bir etki yaratabileceğini belirtti. Araştırmalar da sıcak ve destekleyici kardeşlik ilişkilerinin daha iyi psikolojik uyumla, yoğun çatışmanın ise yalnızlık ve duygusal güçlüklerle bağlantılı olabildiğini gösteriyor.

Dayanıklılığı kardeş sayısı değil ilişkinin niteliği destekliyor

Psikolojik dayanıklılık, kişinin zorlayıcı olaylar karşısında hiç etkilenmemesi değil; yaşadığı güçlüğe uyum sağlayabilmesi, kaynaklarını kullanabilmesi ve işlevselliğini yeniden kurabilmesi anlamına geliyor. Bu süreçte güvenilir sosyal destek önemli bir koruyucu unsur oluşturuyor.

Kardeş, aile tarihini ve çocukluk koşullarını yakından bilen kişilerden biri olduğu için bazı durumlarda başka ilişkilerde bulunmayan bir anlaşılma duygusu sağlayabiliyor. Bununla birlikte kardeşlik bağının etkisi, ilişkinin ne kadar eski olduğundan çok bugün nasıl sürdürüldüğüne bağlı bulunuyor.

Doğantekin’e göre kardeşler arasında duyguların açıkça ifade edilebildiği, yardım istemenin zayıflık olarak görülmediği ve tarafların birbirini yargılamadan dinlediği bir ilişki, “yalnız değilim” duygusunu güçlendirebiliyor. Ancak aynı evde büyümek veya biyolojik olarak kardeş olmak, kendiliğinden yakın ve destekleyici bir bağ kurulmasını garanti etmiyor.

Kardeş desteğinin genç yetişkinlerde daha düşük yalnızlık ve depresif belirti, daha yüksek benlik saygısı ve yaşam doyumuyla ilişkili olduğunu bildiren çalışmalar bulunuyor. Bu bulgular ilişkiyi doğrudan bir tedavi aracı hâline getirmese de sosyal desteğin ruhsal iyilik hâlindeki önemini gösteriyor. Araştırmaların büyük bölümünün ilişki bildirdiği, her yakın kardeşliğin tek başına dayanıklılık oluşturduğu veya bütün ruhsal sorunları önlediği sonucuna varılamayacağı da unutulmamalı.

Kız kardeşlerde duygusal paylaşım daha yoğun olabiliyor

Doğantekin, bazı araştırmaların kız kardeşler arasındaki ilişkilerde duygusal paylaşım ve yakınlığın daha yoğun olabildiğine işaret ettiğini söyledi. Ortak çocukluk anıları, aile içindeki olaylara birlikte tanıklık etmek ve birbirinin yaşam öyküsünü uzun yıllar boyunca bilmek güçlü bir aidiyet oluşturabiliyor.

Bilimsel çalışmalar, özellikle kız kardeş-kız kardeş eşleşmelerinde sıcaklık ve yakınlığın bazı diğer kardeş cinsiyet eşleşmelerinden daha yüksek bildirilebildiğini gösteriyor. Bununla birlikte bu sonuç her aile için geçerli bir kural değil; kişilik, yaş farkı, aile kültürü, ebeveyn tutumları ve geçmiş çatışmalar ilişkinin niteliğini önemli ölçüde değiştirebiliyor.

Sağlıklı duygusal paylaşım, sürekli konuşmak veya her konuda aynı düşünmek anlamına gelmiyor. Kardeşlerin farklı seçimler yapabilmesi, birbirlerinin özel alanına saygı göstermesi ve anlaşmazlık yaşandığında ilişkiyi cezalandırma aracı olarak kullanmaması önem taşıyor.

Çocukluk rekabeti yetişkinlikte farklı biçimlerde dönebiliyor

Kardeş rekabeti çocukluk gelişiminin doğal bir parçası olarak görülebiliyor. Sorun, bu rekabetin ebeveynlerin sürekli karşılaştırması, çocuklardan birinin kayırıldığı düşüncesi veya başarıların sevgi ve değer ölçüsü hâline getirilmesiyle kalıcılaşması durumunda ortaya çıkıyor.

Doğantekin, çocuklukta konuşulamayan kırgınlıkların yetişkinlikte kariyer ve maddi başarı kıyaslaması, miras anlaşmazlıkları, yaşlanan ebeveynlerin bakımının paylaşılması ya da aile içindeki roller üzerinden yeniden gündeme gelebileceğini belirtti.

Kardeş ilişkileri üzerine yapılan kapsamlı değerlendirmeler, sıcaklık ve çatışmanın aynı ilişkide bir arada bulunabileceğini; ebeveynlerin farklı muamelesi, aile stresi ve yerleşmiş rollerin kardeş yakınlığını etkileyebildiğini ortaya koyuyor.

Ebeveynlerin çocukları birbirine örnek göstererek motive etmeye çalışması yerine her çocuğun ihtiyacını ayrı değerlendirmesi, adaleti yalnız eşit davranmakla değil ihtiyaçları gözetmekle kurması ve çocukların kırgınlıklarını ifade etmesine alan açması öneriliyor.

Fiziksel uzaklık duygusal kopuş anlamına gelmeyebilir

Eğitim, iş, evlilik, çocuk sahibi olma ve farklı şehirlerde yaşama gibi nedenlerle kardeşlerin görüşme sıklığı azalabiliyor. Doğantekin’e göre bu durum her zaman bağın zayıfladığı anlamına gelmiyor.

Bazı kardeşler seyrek iletişim kursa da ihtiyaç anında ulaşılabilir olduklarını bilir ve birbirlerini temel destek kaynaklarından biri olarak görür. Bu nedenle ilişkinin kalitesi yalnız telefon görüşmesi sayısıyla değil; güven, tutarlılık, karşılıklılık ve zor zamanlarda gösterilen destekle değerlendirilmeli.

Buna karşılık sık görüşmek de tek başına yakınlık göstergesi değil. Her temasın eleştiri, suçlama veya baskıyla sonuçlandığı ilişkilerde iletişim sıklığı yüksek olsa bile kişi kendisini yalnız ve anlaşılmamış hissedebilir.

Kardeş sahibi olmak yalnızlığı otomatik olarak önlemiyor

Sağlıklı bir kardeşlik bağı, aile geçmişini bilen bir kişiyle anlaşılma ve aidiyet duygusu sağlayarak yalnızlığın azalmasına katkı sunabilir. Ancak duygusal olarak ulaşılamayan, sürekli rekabet yaratan veya kişinin ihtiyaçlarını küçümseyen bir kardeşlik ilişkisi bu koruyucu işlevi yerine getirmeyebilir.

Doğantekin, kardeşliğin ruh sağlığı açısından destekleyici olabilmesi için kişinin kendisini güvende hissetmesi, yardım istediğinde reddedilme veya aşağılanma korkusu yaşamaması ve ilişkinin karşılıklı olması gerektiğini vurguladı.

Kardeş desteği önemli olsa da kişinin bütün duygusal ihtiyaçlarını tek bir aile ilişkisine bağlamaması; arkadaşlıklar, eş ilişkisi, topluluk bağları ve gerektiğinde profesyonel destek gibi farklı kaynaklardan oluşan bir sosyal ağ kurması da önem taşıyor.

Sağlıksız ilişkilerde sınır koymak koruyucu olabilir

Sürekli eleştirilmek, başarıların küçümsenmesi, özel hayatın denetlenmesi, suçluluk duygusuyla kontrol edilmek ve kişisel sınırların tekrar tekrar ihlal edilmesi sağlıksız ilişki örüntülerine işaret edebiliyor.

Doğantekin, her görüşmeden sonra yoğun tükenmişlik, kaygı veya değersizlik hissedilmesinin ilişkinin yeniden değerlendirilmesini gerektirebileceğini belirtti. Kişinin sırf aile bağı bulunduğu için her talebi kabul etmek, her tartışmayı sürdürmek veya mahremiyetinden vazgeçmek zorunda olmadığına dikkat çekiliyor.

Sınır koymak kardeşi cezalandırmak değil; hangi davranışların kabul edilebilir olduğunu açıkça ifade etmek, görüşme biçimini düzenlemek ve gerekirse mesafe oluşturmak anlamına geliyor.

Sağlıklı kardeşlik ilişkilerinde anlaşmazlıklar tamamen ortadan kalkmıyor. Belirleyici olan, fikir ayrılığı sırasında hakaret ve tehditten kaçınılması, tarafların sorumluluk alabilmesi ve ilişkiyi onarmaya istekli olması. Sorunlar uzun süredir devam ediyor, aile yaşamını ve ruh sağlığını belirgin biçimde etkiliyorsa bireysel psikolojik destek veya aile terapisi değerlendirilebilir.

İyiPsikolog.com