Her mutsuzluk depresyon değil: Belirtiler ne zaman ciddiye alınmalı?

Bilge Türk | İyi Psikolog

İSTANBUL, TÜRKİYE — Üzüntü ve hayal kırıklığı yaşamın doğal parçaları olsa da çökkünlük en az iki hafta sürüyor, ilgi kaybına yol açıyor ve günlük işlevleri bozuyorsa profesyonel değerlendirme gerekebiliyor.

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu Cumali Aydın, mutsuzluk ile depresyonu birbirinden ayıran temel ölçütlerin belirtilerin süresi, yoğunluğu ve kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediği olduğunu söyledi. Aydın, kısa süreli üzüntünün hemen psikiyatrik bir hastalık olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, ancak kalıcı hâle gelen belirtilerin de “geçer” denilerek görmezden gelinmemesi gerektiğini vurguladı.

Dünya Sağlık Örgütü, depresyonu günlük duygu değişimlerinden farklı olarak uzun süre devam eden çökkünlük veya ilgi ve haz kaybıyla tanımlıyor. Belirtiler çoğunlukla günün büyük bölümünde, hemen her gün görülüyor ve kişinin aile, okul, iş ya da sosyal yaşamını etkileyebiliyor.

Geçici mutsuzluk ile depresyon nasıl ayrılıyor?

Aydın, günlük mutsuzluğu kısa süreli bir yaz yağmuruna, depresyonu ise mevsimin tamamen değişmesine benzetti. İşte yaşanan bir sorun, tartışma, hayal kırıklığı veya kötü bir haber kişinin moralini geçici olarak bozabiliyor. Destekleyici bir konuşma, dinlenme veya koşulların değişmesiyle duygunun şiddeti azalabiliyor.

Depresyonda ise kişi yalnızca belirli bir olaya üzülmekle kalmıyor. Daha önce keyif aldığı etkinliklere karşı belirgin isteksizlik yaşayabiliyor; uyku, iştah, enerji, dikkat ve günlük sorumluluklarında değişiklikler ortaya çıkabiliyor.

Klinik değerlendirmede yalnızca “üzgün hissetmek” yeterli bir ölçüt değil. Çökkünlüğün veya ilgi kaybının günün büyük bölümünde, hemen her gün ve en az iki hafta sürmesi önemli bir uyarı kabul ediliyor. Belirtilerin iş, eğitim, ilişkiler ve öz bakım üzerindeki etkisi de değerlendirmeye dâhil ediliyor.

Uzun süren mutsuzluk riski artırabilir ancak kader değildir

Uzun süreli ekonomik sorunlar, ilişki çatışmaları, yalnızlık, hastalık, işsizlik veya başka stres kaynakları kişinin ruhsal dayanıklılığını zorlayabiliyor. Bu koşullar depresyon riskini artırabilse de uzun süren her mutsuzluk mutlaka klinik depresyona dönüşmüyor.

Aydın’a göre sosyal destek, anlamlı uğraşlar, kişinin değerleriyle uyumlu bir yaşam kurabilmesi ve yardım alabilmesi koruyucu rol oynayabiliyor. Yaşanan güçlüğün nedenini anlamak, kontrol edilebilen alanları belirlemek ve sorumlulukları küçük adımlara bölmek kişinin yeniden hareket edebilmesini kolaylaştırabiliyor.

Bununla birlikte, uzun süre dayanabilmiş olmak kişinin yardıma ihtiyacı olmadığı anlamına gelmiyor. Sürekli yorgunluk, umutsuzluk, belirgin ilgi kaybı veya öz bakımda bozulma varsa durumun yalnızca “güçlü olma” çabasıyla taşınmaya çalışılması destek arayışını geciktirebilir.

Sosyal medyadaki kusursuz hayatlarla kıyaslama yanıltabiliyor

Sosyal medya paylaşımlarında çoğunlukla başarılar, tatiller, kutlamalar ve estetik açıdan seçilmiş anlar görülüyor. İnsanlar ise kendi yaşamlarının yalnızca güzel anlarını değil, belirsizliklerini, hatalarını ve zor dönemlerini de biliyor.

Aydın, kişinin kendi hayatının perde arkasını başkalarının seçilmiş görüntüleriyle karşılaştırmasının yetersizlik ve yalnızlık hissini artırabileceğine dikkat çekti. “Herkes mutlu, yalnızca ben zorlanıyorum” düşüncesi, olağan bir duygusal dalgalanmanın kişisel bir kusur gibi algılanmasına neden olabiliyor.

Bu nedenle sosyal medyanın gerçek yaşamın eksiksiz bir yansıması olmadığı hatırlanmalı. Kişinin ruh hâlini olumsuz etkileyen hesapları sınırlandırması, ekran dışında sosyal temas kurması ve kendi ihtiyaçlarını başkalarının görünür başarılarından bağımsız değerlendirmesi daha dengeli bir yaklaşım sağlayabilir.

Üzgün olmak ile hasta olmak aynı şey değil

Kayıp, ayrılık, başarısızlık veya hayal kırıklığı sonrasında acı hissetmek insan ruhunun doğal bir tepkisi. “Depresyonda değilim ama üzgünüm” diyebilmek, duyguyu inkâr etmeden onun klinik bir hastalıkla aynı olmadığını fark etmek anlamına gelebiliyor.

Ancak bu ayrım, ciddi belirtileri reddetmek amacıyla kullanılmamalı. Kişi “Ben güçlüyüm, depresyonda olamam” düşüncesiyle uyku, iştah, enerji, ilgi ve işlev kaybını görmezden geliyorsa profesyonel değerlendirme gecikebilir.

Yas da depresyonla aynı şey değil. Sevilen bir kişinin kaybından sonra yoğun üzüntü, özlem ve dalgalı duygular yaşanabilir. Buna karşılık uzun süre devam eden ağır işlev kaybı, sürekli değersizlik, umutsuzluk veya ölüm düşünceleri ortaya çıkıyorsa kişinin destek alması önem taşıyor.

Motivasyonu beklemek yerine küçük bir eylemle başlanabilir

Aydın, zor duygularla sürekli mücadele etmenin bazen bu duyguları daha baskın hâle getirebildiğini belirtti. Duyguyu yok etmeye çalışmak yerine onu fark etmek ve mümkün olan küçük bir davranışla günlük hayata katılmak daha işlevsel olabiliyor.

Davranışsal aktivasyon yaklaşımında kişi, motivasyonun kendiliğinden gelmesini beklemek yerine önceden planlanmış, ulaşılabilir etkinliklere yönlendiriliyor. Kısa bir yürüyüş, duş almak, yatağı toplamak veya bir yakına mesaj göndermek başlangıç adımı olabilir.

Bu yöntem depresyon tedavisinde kullanılan kanıta dayalı psikolojik yaklaşımlardan biri. Ancak egzersiz ya da küçük rutinler her durumda profesyonel tedavinin yerine geçmiyor; kişinin ihtiyacına göre psikoterapi, ilaç tedavisi veya bunların birlikte uygulanması gerekebiliyor.

Ölüm düşünceleri ve işlev kaybı ertelenmemeli

Kişinin işe veya okula gidememesi, çocuğuyla ilgilenememesi, temel bakımını sürdürememesi ya da ilişkilerinden tamamen çekilmesi belirtilerin günlük yaşamı ciddi biçimde etkilediğini gösterebilir.

“Uyusam ve bir daha uyanmasam” gibi pasif ölüm düşünceleri de hafife alınmamalı. Kişinin belirli bir planı olmadığını söylemesi, bu düşüncelerin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Kendine zarar verme veya yaşamına son verme düşüncesi bulunan kişinin yalnız bırakılmaması ve gecikmeden acil profesyonel yardım alması gerekiyor.

NHS, depresyon belirtileri iki haftadan uzun sürüyorsa, iyileşmiyorsa, iş ve ilişkileri etkiliyorsa veya kendine zarar verme düşünceleri bulunuyorsa sağlık uzmanına başvurulmasını öneriyor.

Depresyon yardım alınabilen bir ruh sağlığı sorunu. Destek istemek için belirtilerin dayanılmaz hâle gelmesini beklemek gerekmiyor. Kişinin yaşadığı duyguyu küçümsemeden, ancak her üzüntüyü de hastalık olarak etiketlemeden değerlendirmek daha sağlıklı bir başlangıç oluşturuyor.

İyiPsikolog.com