Travmanın İzleri: TSSB’de Erken Müdahale Yaşamı Nasıl Değiştirir?

İYİ PSİKOLOG / ESKİŞEHİR, TÜRKİYE

TSSB nedir?

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), kişi ya travmayı bizzat yaşadığında ya da tanık olduğunda ortaya çıkabilen bir anksiyete bozukluğudur. Doğal afetler, ciddi kazalar, savaş, istismar ve tekrarlayıcı zorlayıcı yaşantılar bu tabloyu tetikleyebilir. TSSB, 1980’de Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanısal sınıflamasına girerek klinik pratikte ayrı bir tanı olarak yerini aldı. Önemli nokta, “felaket” düzeyinde olmasa dahi tekrarlayıcı ve kronik stresörlerin de TSSB’ye zemin hazırlayabilmesidir.

Belirtiler: Yeniden yaşantılama, kaçınma ve aşırı uyarılmışlık

TSSB tipik olarak dört alanda belirti verir.

• Yeniden yaşantılama: İstenmeyen anılar, kabuslar, flashback’ler; travmayı hatırlatan uyaranlarla yoğun sıkıntı.

  
  

• Kaçınma ve uyuşma: Olayı anımsatan kişi/yer/etkinliklerden uzak durma, duygusal kopukluk, ilgi kaybı.

• Olumsuz biliş ve duygular: Suçluluk, utanç, öfke, karamsarlık; kendilik ve dünya inançlarında olumsuz değişimler.

• Aşırı uyarılmışlık: Kolay irkilme, huzursuzluk, konsantrasyon güçlüğü, uykusuzluk, bedensel belirtiler (çarpıntı, terleme).
  Bu belirtiler, iş–okul yaşamı ve ilişkileri belirgin biçimde bozuyorsa profesyonel değerlendirme gerekir.

Kimler risk altında?

TSSB herkeste gelişebilir; ancak risk bazı durumlarda artar. Travmanın şiddeti ve tekrar etmesi, geçmişte travma öyküsü, eşlik eden fiziksel/psikiyatrik hastalıklar, yalnız yaşama ve sınırlı sosyal destek, yardım–kurtarma çalışmalarına doğrudan katılım, çocukluk/ileri yaş gibi dönemler başlıca risk etmenleridir. Bireysel farklılıklar (biyolojik yatkınlık, önceki baş etme deneyimleri, anlık kaynaklar) belirtilerin ortaya çıkışını ve şiddetini belirler.

Tanı nasıl konur, ne zaman destek aranmalı?

Tanı, psikiyatri uzmanının ayrıntılı klinik görüşmesiyle konur; tıbbi öykü, madde kullanımı, eşlik eden hastalıklar ve işlevsellik değerlendirilir. Beyin görüntüleme ve laboratuvar testleri, benzer belirtilerle seyreden tıbbi durumları dışlamak için gerekebilir. Travmadan haftalar sonra da başlayabilen yoğun kabuslar/flashback’ler, ısrarcı kaçınma, uykusuzluk, öfke patlamaları, okul/işte belirgin düşüş, kendine zarar düşünceleri veya madde kullanımında artış varsa gecikmeden başvurulmalıdır.

Tedavi: Kanıta dayalı yaklaşımlar ve sosyal destek

TSSB tedavisi kişiye özeldir; çoğu zaman psikoterapi, gerekirse ilaç ve psiko-sosyal destek birlikte planlanır.

• Psikoterapi: Bilişsel Davranışçı Terapi (özellikle travma odaklı protokoller) ve EMDR, travmayla ilişkili anı ve inançların işlenmesinde etkilidir; kaçınmayı azaltır, işlevselliği artırır.

• İlaç tedavisi: Uygun vakalarda antidepresanlar (SSRI’lar gibi) anksiyete, uykusuzluk ve eşlik eden depresif belirtileri hafifletebilir; genellikle terapiyle birlikte uygulanır.

• Yaşam tarzı ve destek: Düzenli uyku–beslenme–egzersiz, yakın çevrenin yargılamadan dinlemesi, güvenli rutinler ve kriz planı, iyileşmeyi hızlandırır.
  Erken müdahale, kronikleşme riskini ve iş–sosyal yaşam kayıplarını anlamlı biçimde azaltır. Tedavi edilmeyen TSSB’de depresyon, madde kullanımı, kalıcı uyku sorunları ve kronik ağrı gibi eş tanılar daha sık görülür.

İyiPsikolog.com’daki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihi itibarıyla mevcut bilimsel kanıtlar esas alınarak hazırlanmıştır. Sağlığınıza ilişkin tanı ve tedavi için hekim/psikiyatri uzmanı veya yetkili sağlık kuruluşuna başvurunuz. Acil durumlarda 112’yi arayınız.

İyi Psikolog / Hayatı Güzelleştirmek Elinizde
www.iyipsikolog.com

Kaynak: Psikolog Enes Dinçer