Mükemmeliyetçilik ertelemeyi besliyor: Hata korkusu nasıl aşılır?
Mükemmeliyetçi düşünceler, hata korkusu ve öz eleştiri ertelemeyi artırabiliyor. Uzmanlar döngüyü küçük ve uygulanabilir adımlarla kırmayı öneriyor.
Bilge Türk | İyi Psikolog
İSTANBUL, TÜRKİYE — Mükemmeliyetçilik, özellikle hata korkusu ve sert öz eleştiriyle birleştiğinde göreve başlamayı zorlaştırabiliyor; kısa süreli rahatlama sağlayan erteleme ise zaman baskısı, kaygı ve yetersizlik hissini büyütebiliyor.
Uzmanlar, yüksek standartlara sahip olmakla kişinin değerini kusursuz performansa bağlamasının aynı şey olmadığına dikkat çekiyor. Sorun çoğu zaman iyi bir sonuç istemekten değil, hata yapmayı kabul edilemez görmekten ve ortaya çıkacak sonucun kişinin yeterliliğini belirleyeceğine inanmaktan kaynaklanıyor.
Bu düşünce biçimi okuldan çalışma yaşamına, ev işlerinden kişisel hedeflere kadar pek çok alanda görülebiliyor. Kişi yapacağı işi önemsedikçe beklentisini yükseltebiliyor; beklenti yükseldikçe ilk adım daha riskli görünmeye başlıyor. Böylece başarı arzusu, fark edilmeden hareketsizliğe dönüşebiliyor.
Yüksek standartlarla hata korkusu aynı şey değil
Mükemmeliyetçilik tek biçimli bir özellik değil. Gerçekçi hedefler koymak, emek vermek ve yapılan işi geliştirmek kişiyi destekleyebilir. Buna karşılık hata yapma korkusu, yoğun eleştirilme kaygısı, elde edilen başarıyı değersizleştirme ve “yeterince iyi” sonucu kabul edememe davranışları işlevselliği bozabilir.
NPİSTANBUL Hastanesinden Psikolog Dr. Merve Umay Candaş Demir, mükemmeliyetçi kişinin çoğu zaman gerçek görevden çok zihninde oluşturduğu kusursuzluk ölçüsüyle mücadele ettiğini belirtiyor. Bu ölçü yükseldikçe işe başlamak da zorlaşabiliyor. “Başlamazsam başarısız da olmam” düşüncesi, kaçınmayı geçici bir güvenlik alanına dönüştürüyor.
Kişi bu sırada hazırlık yaptığını düşünebilir; daha fazla kaynak toplar, planını tekrar tekrar değiştirir veya doğru zamanı bekler. Ancak üretim başlamadığında hazırlık, işlevsel bir adımdan ertelemenin daha kabul edilebilir görünen biçimine dönüşebilir.
Erteleme neden tembellik değildir?
Erteleme, yapılması gereken işin geciktirilmesinin olumsuz sonuçları bilindiği hâlde görevin ileri bir zamana bırakılmasıdır. Her erteleme mükemmeliyetçilikten doğmaz; yorgunluk, dikkat güçlüğü, belirsiz hedefler, depresif belirtiler, kaygı veya gerçekçi olmayan iş yükü de etkili olabilir. Bu nedenle davranışı yalnızca “irade eksikliği” olarak açıklamak yanıltıcıdır.
Mükemmeliyetçilikle ilişkili ertelemede görev, sıradan bir iş olmaktan çıkarak kişinin yeterliliğine yönelik bir sınav gibi algılanır. Bir e-posta yanlış anlaşılma, bir sunum eleştirilme, bir sınav ise değersiz görülme ihtimalini temsil edebilir. İşten uzaklaşmak kaygıyı o anda azaltır. Beyin bu rahatlamayı ödül gibi kaydettiğinde kaçınma davranışı tekrarlanır.
Ne var ki teslim tarihi yaklaştıkça zaman daralır. Stres yükselir, uyku ve dikkat bozulabilir, sonuç istenen düzeye ulaşmayabilir. Kişi de bu tabloyu “Yeterince iyi değilim” inancının kanıtı sayarak aynı döngüyü güçlendirebilir.
Araştırmalar ne gösteriyor?
Bilimsel çalışmalar, mükemmeliyetçilik ile erteleme arasındaki ilişkinin türüne göre değiştiğini gösteriyor. Mükemmeliyetçi kaygılar; hata yapmaktan korkma, sert öz değerlendirme ve başkalarının beklentilerine yetişememe endişesiyle birlikte olduğunda erteleme daha sık görülebiliyor. Buna karşılık yalnızca yüksek hedefler koymak, bazı kişilerde planlama ve çabayı destekleyebiliyor.
Üniversite öğrencileriyle gerçekleştirilen araştırmalarda başarısızlık korkusunun bu ilişkide önemli bir aracı olduğu bildiriliyor. Başka bir ifadeyle ertelemeyi artıran unsur her zaman yüksek standartların kendisi değil; bu standartlara ulaşamamanın kişinin değeri hakkında olumsuz bir hükme dönüşmesidir.
Bilişsel esneklik, yani bir soruna farklı yollarla yaklaşabilme ve koşullar değiştiğinde planı yeniden düzenleyebilme becerisi, döngünün etkisini azaltabilecek unsurlar arasında değerlendiriliyor. Ertelemenin kaygı, stres ve depresif duygularla ilişkili olabileceği de bildiriliyor. Ancak bu ilişki iki yönlü işleyebilir: Kaygı ertelemeyi artırabildiği gibi, biriken görevler de kaygıyı büyütebilir.
Bu bulgular, her mükemmeliyetçi kişinin erteleyeceği veya ertelemenin tek nedeninin mükemmeliyetçilik olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmalar çoğunlukla değişkenler arasındaki bağlantıyı gösteriyor; tek başına kesin bir neden-sonuç hükmü kurmuyor.
Döngü günlük hayatta nasıl işliyor?
Döngü genellikle küçük bir görevle başlıyor: tez için ilk paragrafı yazmak, yöneticinin e-postasını yanıtlamak, sınava hazırlanmak veya bir toplantıda görüş bildirmek. Kişi kendisine “İlk denemede çok iyi olmalı” koşulunu koyuyor. Ardından nereden başlayacağını bilememe, hata korkusu ve bedensel gerginlik geliyor.
Görev ertelendiğinde kısa süreli rahatlama yaşanıyor. Son tarihe yaklaşıldığında ise çalışma aceleye geliyor; kişi ya işi tamamlayamıyor ya da bitirse bile sonucu küçümsüyor. Böylece “Baskı olmadan çalışamıyorum” veya “Ben zaten yetersizim” gibi genellemeler ortaya çıkıyor.
Oysa asıl sorun çoğu zaman yetenek eksikliği değil, başlangıç için belirlenen eşiğin gerçekçi olmayacak kadar yüksek olmasıdır. Bu ayrımı fark etmek önemlidir. Çünkü hedef kişiliği değiştirmek değil, görevi tehdit olmaktan çıkaracak daha esnek bir çalışma düzeni kurmaktır.
Başlamak için uygulanabilir altı adım
-
“Kusursuz sonuç” yerine tamamlanmış işin asgari ölçütünü önceden belirleyin.
-
Görevi “raporu yaz” gibi geniş bir hedef yerine “başlıkları çıkar” ve “ilk paragrafı taslaklaştır” gibi küçük adımlara bölün.
-
Beş veya on dakikalık bir başlangıç süresi koyun. Amaç işi hemen bitirmek değil, kaçınma eşiğini aşmaktır.
-
Taslak ile son düzenlemeyi birbirinden ayırın. İlk metnin eksik veya kusurlu olmasına bilinçli olarak izin verin.
-
Çalışmaya sınırsız zaman ayırmak yerine belirli bir süre belirleyin ve süre dolduğunda ortaya çıkan metni değerlendirin.
-
Hata yaptığınızda kendinize, aynı durumda bulunan bir arkadaşınıza göstereceğiniz gerçekçilik ve anlayışla yaklaşın.
Bu yöntemler her kişide aynı sonucu vermeyebilir. Ancak küçük ve ölçülebilir başlangıçlar, görevin zihindeki büyüklüğünü azaltabilir. İlerlemeyi yalnız sonucun kalitesiyle değil, başlama ve sürdürme davranışıyla da değerlendirmek yararlı olabilir.
Ne zaman profesyonel destek düşünülmeli?
Erteleme eğitim, iş, ilişkiler veya günlük sorumluluklarda belirgin kayba yol açıyorsa; yoğun kaygı, tükenmişlik, depresif belirtiler, uyku sorunları ya da sürekli kontrol etme davranışları eşlik ediyorsa psikolog veya psikiyatri uzmanından değerlendirme alınması önerilir.
Erteleme tek başına bir psikolojik bozukluk tanısı değildir. Davranışın altında dikkat sorunlarından aşırı iş yüküne, kaygıdan depresif belirtilere kadar farklı etkenler bulunabilir. Bu nedenle internet üzerindeki öneriler, kişiye özel bir ruh sağlığı değerlendirmesinin yerine geçmez.
Profesyonel destek; kişiye özgü tetikleyicilerin belirlenmesine, katı düşünce kalıplarının değerlendirilmesine ve sürdürülebilir davranış değişikliği kurulmasına yardımcı olabilir. Temel amaç standartları tamamen bırakmak değil; performansı kişinin değerinden ayırmak, hatayı öğrenmenin parçası olarak görmek ve kusursuz anı beklemek yerine güvenli bir ilk adım atmaktır.
İyiPsikolog.com
Tepkin Ne?
Harika
0
Kötü
0
Sevdim
0
Komik
0
Şaşırdım
0
Üzücü
0
Kızdım
0
Yorumlar (0)