Ahlaki üstünlük yanılsaması: Başkasını yargılayarak yükselmek mümkün mü?

Bilge Türk | İyi Psikolog

İSTANBUL, TÜRKİYE — İnsanların başkalarının görünür kusurlarını sert biçimde yargılarken kendi farklı hatalarını görmezden gelmesi, ahlaki değerlendirmeyi düzeltme arayışından çıkarıp üstünlük kurma aracına dönüştürebiliyor.

Profilinde kendisini filozof, sanat kuramcısı ve küratör olarak tanıtan Rumeysa Hazel Pekacar, sosyal medya paylaşımında insanların kendilerinde bulunmayan bir kusur üzerinden başkalarını aşağılamasının ahlaki üstünlük sağlamadığını savundu:

“Kimse sınanmadığı günahın mümini değildir.”

Pekacar, kişinin başka türden hataları varken bir başkasının açığa çıkan kusuru üzerinden kendisini ahlaklı ilan etmesini “üstüne basarak yükselen basamakçı” benzetmesiyle eleştirdi. Bu ifade bilimsel bir psikoloji terimi değil; ahlaki görünürlük üzerinden statü kazanma çabasını anlatan kişisel bir metafor.

Davranışı eleştirmek ile kişiyi mahkûm etmek farklıdır

Bir davranışa “yanlış” demek, o davranışı gerçekleştiren kişinin bütünüyle kötü olduğuna karar vermeyi gerektirmez. İnsanlar belirli bir olayda hatalı, bencil veya zarar verici davranabilir; ancak tek davranıştan bütün kişiliğe uzanan kesin sonuçlar çoğu zaman bağlamı gözden kaçırır.

Dört deneyden oluşan bir araştırmada, katılımcıların tek bir ahlaki ihlal gerçekleştiren kişinin gelecekte daha ağır ihlaller yapacağını ve karakterinin giderek bozulacağını varsaydıkları görüldü. Araştırmacılar bunu ahlaki karakter değerlendirmesindeki “kaygan zemin” algısıyla açıkladı.

Stres altında yapılan değerlendirmeler de davranışın ortaya çıktığı koşulları küçümseyip kişinin karakterini fazla öne çıkarabiliyor. Deneysel bir çalışmada stresin, hem günlük olaylarda hem de hukuki senaryolarda kişilik temelli olumsuz açıklamaları artırdığı belirlendi.

Başkalarına sert, kendimize esnek davranabiliyoruz

Ahlaki ikiyüzlülük, kişinin erdemli görünmek istemesine rağmen kendi davranışlarına başkalarına uyguladığı kadar katı standartlar uygulamaması olarak tanımlanıyor.

Daniel Batson ve çalışma arkadaşlarının deneylerinde katılımcılar, adil görünmelerini sağlayacak yöntemleri tercih etmiş ancak sonuç kendi çıkarlarına ters düştüğünde adaleti aynı ölçüde uygulamamıştı. Bulgular, insanların bazen gerçekten ahlaklı davranmaktan çok kendilerini ahlaklı görebilecekleri bir görüntü oluşturmaya çalışabildiğini gösterdi.

Daha yeni araştırmalar da ahlaki yargıların kişinin veya ait olduğu grubun çıkarlarından etkilenebildiğini ortaya koyuyor. Aynı ihlal, gözlemcinin yararına olduğunda daha farklı değerlendirilebiliyor.

Bu nedenle başkasının kusurunu hemen görünür kılarken kendi benzer veya farklı zararlarımızı küçültmemiz, nesnel ahlaki değerlendirmeden çok benlik imajını koruma çabası olabilir.

“Senin de kusurun var” demek yanlışı ortadan kaldırmaz

Bir kişinin başka bir alanda yanlış davranması, yaptığı eleştiriyi otomatik olarak geçersiz kılmaz. Alkol sorunu yaşayan birinin kumarın zararlarını söylemesi veya dedikodu yapan birinin hırsızlığı eleştirmesi mantıksal olarak mümkün. Eleştirenin tutarsızlığı, eleştirilen davranışın doğru olduğu anlamına gelmez.

Burada iki değerlendirme ayrı tutulmalı:

• Söylenen eleştiri doğru ve kanıta dayalı mı?
• Eleştiren kişi aynı ahlaki standardı kendisine de uyguluyor mu?

İkinci sorunun cevabı “hayır” olabilir; bu durum ikiyüzlülüğü gösterir ancak ilk sorunun cevabını tek başına değiştirmez.

Ayrıca alkol ve kumar bağımlılığını yalnızca “ahlaksızlık” olarak tanımlamak klinik açıdan sorunludur. Dünya Sağlık Örgütü, alkol kullanım bozukluklarını ve kumar bozukluğunu kontrol kaybı, işlev kaybı ve olumsuz sonuçlara rağmen davranışın sürmesiyle ilişkili sağlık sorunları olarak sınıflandırıyor.

Ahlak konuşmak bazen sosyal statü arayışına dönüşebilir

Kamusal alanda ahlak hakkında konuşmanın amacı her zaman statü kazanmak değildir. İnsanlar adaletsizliğe tepki gösterebilir, zarar görenleri koruyabilir veya toplumsal normların gelişmesine katkıda bulunabilir.

Ancak “ahlaki gösteriş” araştırmaları, bazı kişilerin ahlaki söylemi saygınlık kazanmak, rakiplerini susturmak veya kendi grubunda üstün konum elde etmek için kullanabildiğini gösteriyor. Altı çalışmayı kapsayan araştırmada bu tür statü arayışı, daha fazla kişiler arası ve siyasi-ahlaki çatışmayla ilişkili bulundu. Eğilim belirli bir siyasi görüşle sınırlı değildi.

Pekacar’ın “başkasının üstüne basarak yükselmek” benzetmesi bu mekanizmayla benzerlik taşıyor: Kişi mağdurun zararını gidermeye veya davranışı düzeltmeye değil, başkasının kusuru karşısında kendi ahlaki konumunu sergilemeye odaklanabilir.

Yine de birinin niyetini yalnızca sert konuşmasından hareketle kesinleştirmek doğru olmaz. Ahlaki gösteriş, davranıştan çok konuşmanın ardındaki statü arama motivasyonuyla tanımlanıyor.

Suç isnadı ile kişisel ahlaki kanaat aynı değildir

İnsanlar davranışlar hakkında ahlaki kanaat belirtebilir; ancak bir kişiyi hukuken suçlu ilan etmek toplumun veya sosyal medya kullanıcılarının görevi değildir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi, suç isnadıyla karşılaşan herkesin mahkeme tarafından suçu kanıtlanıncaya kadar masum kabul edilmesini güvence altına alıyor. Hukuki suçluluk bağımsız mahkeme, delil, savunma hakkı ve adil yargılama sonucunda belirlenir.

Bu ayrım, zararlı davranışları görmezden gelmek anlamına gelmez. Davranışın mağdura etkisi konuşulabilir, sorumluluk istenebilir ve gerekli durumlarda yetkili makamlara başvurulabilir. Ancak aşağılamak, topluca teşhir etmek ve doğrulanmamış iddialarla kişinin bütün kimliğini mahkûm etmek adaletin yerine geçmez.

Daha adil bir değerlendirme için beş soru

Bir kişiyi ahlaki açıdan yargılamadan önce şu sorular yöneltilebilir:

1. Eleştirdiğim somut davranış nedir?
2. İddiam gözleme ve kanıta mı, varsayıma mı dayanıyor?
3. Aynı davranışı sevdiğim veya bana benzeyen biri yapsaydı aynı tepkiyi verir miydim?
4. Benzer standardı kendi davranışlarıma da uyguluyor muyum?
5. Amacım zararı azaltmak mı, yoksa karşıdakini aşağılayarak üstün görünmek mi?

Empati, yanlış davranışı onaylamak değildir. Kişinin koşullarını anlamaya çalışırken davranışın sorumluluğunu açık biçimde konuşmak mümkündür.

“Ben o günahı işlemedim, dolayısıyla daha ahlaklıyım” düşüncesi yerine “Benim sınanmadığım koşullar neler ve kendi kör noktalarım hangileri?” sorusu, ahlaki üstünlükten öz farkındalığa geçiş sağlayabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; psikolojik, hukuki veya klinik değerlendirmenin yerine geçmez.

İyiPsikolog.com