Okumak insanı daha ahlaklı yapar mı? Kitap, empati ve suç ilişkisi

Bilge Türk | İyi Psikolog

İSTANBUL, TÜRKİYE — “Okuyanlar çalmaz, hırsızlar okumaz” sözü kitapların insanı dönüştürme gücünü etkileyici biçimde anlatıyor; ancak psikolojik araştırmalar okuma ile ahlaki davranış arasındaki ilişkinin bundan daha karmaşık olduğunu gösteriyor.

Sosyal medyada Irak’taki kitap pazarlarına, özellikle Bağdat’ın kitap kültürüyle tanınan sokaklarına atfedilen bu söz ve fotoğraf uzun süredir dolaşıyor. Görselin tam olarak nerede ve hangi koşullarda çekildiğini doğrulayan güvenilir birincil kayıt sınırlı olsa da özdeyiş, kitap ile vicdan arasında kurduğu güçlü bağ nedeniyle geniş ilgi görüyor.

“Hırsızlar okumaz, okuyanlar da çalmaz.”

Bu cümle güzel bir kültürel ideal olabilir. Fakat bilimsel açıdan ne her okur dürüsttür ne de suç işleyen herkes okumaktan uzaktır. Asıl soru, okumanın empatiyi, ahlaki muhakemeyi ve davranışlarımızı hangi koşullarda etkileyebildiğidir.

Bu söz neden etkileyici ama bilimsel bir yasa değil?

Özdeyişler karmaşık insan davranışlarını akılda kalıcı bir cümleye dönüştürür. Bu nedenle güçlüdürler; fakat çoğunlukla istisnaları, çevresel koşulları ve bireysel farklılıkları dışarıda bırakırlar.

Bir insanın kitap okuması, onun otomatik olarak dürüst, merhametli veya kanunlara bağlı davranmasını garanti etmez. Okuma zihinsel bir etkinliktir; ahlaki davranış ise değerler, duygular, özdenetim, sosyal çevre, ekonomik koşullar, fırsatlar ve kişinin yaptığı eylemi nasıl gerekçelendirdiğiyle birlikte şekillenir.

İnsan, bir romandaki karakterin acısını anlayabilir fakat gerçek hayatta kendi çıkarını korumak için başkasına zarar verebilir. Bilgiye sahip olmak ile o bilgiye uygun yaşamak aynı psikolojik süreç değildir.

Bu nedenle sözün bilimsel karşılığı “Kitap okuyan kişi suç işlemez” değil, daha ihtiyatlı biçimde şöyle kurulabilir:

Nitelikli okuma, başkalarının dünyasını anlamaya ve ahlaki düşünmeye katkı sağlayabilir; ancak davranışı tek başına belirleyemez.

Kurgu okumak empatiyi geliştirebilir mi?

Romanlar ve öyküler okuyucuyu farklı insanların düşüncelerine, korkularına ve kararlarına yaklaştırır. Okuyucu bir süreliğine kendi bakış açısından çıkarak başka bir kişinin zihinsel dünyasını izler.

Araştırmalarda özellikle kurgu okuma ile empati ve “zihin kuramı” olarak adlandırılan, başkalarının düşünce ve duygularını anlayabilme becerisi arasında olumlu ilişkiler bulundu. Ancak meta-analizler etkinin genellikle küçük olduğunu ve “Bir roman okuyan herkesin empatisi hemen gelişir” şeklinde yorumlanamayacağını gösteriyor.

Okunan metinle duygusal bağ kurulması da önemli görünüyor. Bir araştırmada kurgu metninin empati üzerindeki olumlu etkisinin, okuyucunun anlatının içine zihinsel ve duygusal olarak girmesiyle bağlantılı olduğu bildirildi. Metni yüzeysel biçimde tamamlamakla karakterlerin deneyimini gerçekten takip etmek aynı sonucu vermeyebilir.

Dolayısıyla kitabın varlığı değil, okuma biçimi belirleyicidir. Eleştirel düşünme, karakterlerin niyetlerini sorgulama ve yaşananları kişinin kendi hayatıyla ilişkilendirmesi, okumanın psikolojik etkisini güçlendirebilir.

Eğitim ile suç arasındaki araştırmalar ne gösteriyor?

Kitap okuma alışkanlığıyla suç arasındaki doğrudan ilişkiyi göstermek zordur. Buna karşılık eğitim düzeyi ile suç davranışı arasındaki bağlantı daha kapsamlı biçimde araştırılmıştır.

Zorunlu eğitim sürelerindeki değişiklikleri inceleyen çalışmalar, daha fazla eğitim almanın özellikle hapis ve bazı suç türlerinin görülme olasılığını azaltabildiğine ilişkin nedensel kanıtlar sunuyor. Ancak bu etki yalnızca insanların daha çok kitap okumasıyla açıklanmıyor.

Eğitim;

• Yasal gelir elde etme imkânlarını artırabilir,
• Suç işlemenin ekonomik maliyetini yükseltebilir,
• Gençleri riskli çevrelerden uzak tutabilir,
• Planlama ve özdenetim becerilerini destekleyebilir,
• Toplumsal kurallarla daha güçlü bağ kurulmasını sağlayabilir.

Bu nedenle “eğitim suçu azaltabilir” bulgusu, “okuyan kişi ahlaken kusursuzlaşır” anlamına gelmez. Eğitim, davranışın içinde oluştuğu fırsatları ve hayat koşullarını değiştiren daha geniş bir süreçtir.

Hırsızlık yalnızca kültür veya vicdan eksikliğiyle açıklanamaz

Suç davranışını “kitap okumamış olmak” gibi tek bir nedenle açıklamak bilimsel açıdan yetersizdir.

Düşük özdenetim, akran etkisi, madde kullanımı, ekonomik baskı, suç fırsatının bulunması, cezasızlık algısı ve kişinin davranışını zihninde meşrulaştırması risk üzerinde etkili olabilir. Uzunlamasına araştırmalar, düşük özdenetimin daha yüksek suç ve suçluluk davranışıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.

Ancak bu bağlantı da bir kader değildir. Özdenetimi düşük herkes suç işlemez; yoksulluk yaşayan insanlar da otomatik olarak hırsızlığa yönelmez. Suç, kişinin özellikleriyle çevresel fırsatların ve sosyal koşulların etkileşiminden doğar.

Ahlaki uzaklaşma olarak adlandırılan süreçte kişi, yaptığı davranışın zararını küçültebilir:

“Zaten onun çok parası var.”

“Bunu herkes yapıyor.”

“Buna mecbur kaldım.”

“Kimse zarar görmeyecek.”

Kitaplar bu gerekçelendirmeleri sorgulamaya yardım edebilir; fakat onları tamamen ortadan kaldıran bir aşı değildir.

Özdeyişin psikolojik gücü sosyal kimlikten geliyor olabilir

“Hırsızlar okumaz, okuyanlar çalmaz” sözü yalnız kitapla ilgili değildir. Aynı zamanda okuyucuya bir kimlik önerir:

“Sen okuyan birisin; dolayısıyla güvenilir ve vicdanlı davranırsın.”

İnsanlar davranışlarını yalnız dışarıdan gelecek cezaya göre değil, “Ben nasıl bir insanım?” sorusuna verdikleri cevaba göre de düzenleyebilir. Araştırmalarda dürüstlük, yardımseverlik ve adalet gibi özellikleri benliğinin merkezinde gören kişilerin daha fazla toplum yanlısı davranış gösterebildiği bildiriliyor.

Ahlaki bir normun açıkça hatırlatılması da bazı koşullarda iş birliğini ve özgeci davranışları artırabiliyor. Bu tür mesajlar kişiyi “yakalanacak mıyım?” sorusundan önce “Doğru olan nedir?” sorusuna yöneltebilir.

Bu bakımdan özdeyiş, gerçekliği tarif etmekten çok davranış üretmeye çalışan bir toplumsal davet olarak okunabilir:

“Bu sokağa giren insan kitaba değer verir. Kitaba değer veren kişi de kendisine duyulan güveni boşa çıkarmaz.”

Kitap ahlakı garanti etmez, ahlaki hayal gücünü besleyebilir

Okumak insanı otomatik olarak iyi yapmaz. Fakat insanın kendi hayatında hiç karşılaşamayacağı karakterlerle, acılarla ve ahlaki ikilemlerle tanışmasını sağlar.

Bir romanın içinden yoksulluğa, savaşa, göçe, yalnızlığa veya adaletsizliğe bakmak; okuyucunun dünyayı yalnız kendi ihtiyaçlarından ibaret görmesini zorlaştırabilir. Bu deneyim, perspektif alma ve empati için bir imkân sunar.

Fakat ahlaki gelişim yalnız sayfa sayısıyla ölçülmez. Okunanın nasıl yorumlandığı, kişinin davranışlarına nasıl taşındığı ve içinde yaşadığı toplumun hangi değerleri ödüllendirdiği de önemlidir.

Bu nedenle Iraklı kitapçıya atfedilen sözü bilimsel kesinlik olarak değil, güzel bir ahlaki temenni olarak okumak daha doğru olabilir:

Kitap, insanın elini hırsızlıktan otomatik olarak çekmez; fakat başka insanların hayatını, hakkını ve acısını görebileceği daha geniş bir vicdan alanı açabilir.

Asıl mesele yalnız okumak değil, okuduklarımızın bizi başkasının hakkını koruyan bir insana dönüştürmesine izin vermektir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; suç davranışı veya kişilik özellikleri hakkında bireysel tanı ve değerlendirme yerine geçmez.

İyiPsikolog.com