Gerçeklik Algısının Sarsıldığı An: Psikotik Bozukluk Nedir, Nasıl Tedavi Edilir?

İYİ PSİKOLOG / İSTANBUL, TÜRKİYE

Psikozu tanımak: Ne oluyor?

Psikotik bozukluklar; düşünce, algı ve davranışlarda belirgin bozulma ile giden, kişinin gerçeklikle bağının geçici ya da kalıcı biçimde sarsıldığı ruhsal durumlardır. En sık karşılaşılan belirtiler sanrılar (gerçekle uyuşmayan, kanıtla değişmeyen inançlar) ve halüsinasyonlar (olmayanı görme/duyma gibi algısal yaşantılar) olup; konuşma ve davranışlarda düzensizlik, içe çekilme, duygulanımda küntleşme, iş–okul–sosyal işlevlerde düşüşle seyreder. Psikoz; şizofreni spektrumu, bipolar bozukluk, madde/ilaç etkisi ya da ciddi tıbbi durumlara eşlik edebilir. Erken müdahale, uzun dönem sonuçları belirgin şekilde iyileştirir.

Kimlerde ve neden ortaya çıkar?

Psikozun tek bir nedeni yoktur; biyolojik yatkınlık, beyin kimyası değişimleri, aile öyküsü, yoğun stres/kaygı, uykusuzluk, madde kullanımı (özellikle kannabis ve uyarıcılar) ve bazı bedensel hastalıklar/ilaçlar risk yaratabilir. İlk atak genellikle geç ergenlik–erken erişkinlikte başlar. Risk işaretleri; işlevde hızlı düşüş, izolasyon, kuşku ve tuhaf inançlarda artış, uyku–iştah bozulması ve açıklanamayan davranış değişimleridir.

Belirtiler: Pozitif, negatif ve bilişsel alan

• Pozitif belirtiler: Sanrı, halüsinasyon, dağınık konuşma/davranış, ajitasyon.

  
  

• Negatif belirtiler: İstek–enerji azalması, duygusal donukluk, sosyal geri çekilme, zevk alamama.

• Bilişsel belirtiler: Dikkat ve çalışma belleğinde güçlük, planlama–örgütlemede zorlanma.
  Belirtiler dalgalanabilir; yoğunluk dönemlerinde kişinin kendine/çevreye zarar riski artabileceğinden acil değerlendirme gerekir.

Tanı: Ayırıcı değerlendirme neden hayati?

Psikotik belirtiler başka durumları taklit edebilir. Bu nedenle tanıda psikiyatri uzmanı:

• Ayrıntılı psikiyatrik öykü ve aile öyküsü alır,

  
  

• Madde/ilaç kullanımı ve uyku düzenini sorgular,

• Gerek gördüğünde fizik muayene, laboratuvar ve beyin görüntüleme ister (organik nedenleri dışlamak için).
  Erken tanı, hem tedaviye yanıtı artırır hem de eğitim–iş–sosyal yaşamda kayıpları azaltır.

Tedavi: İlaç + psikososyal yaklaşım birlikte

• Antipsikotik ilaçlar: Pozitif belirtileri azaltmada ilk basamaktır. Uzun etkili enjektabl formlar ilaç uyumunu artırabilir. İlaç seçimi kişiye özeldir; yan etkiler (uyku hali, kilo artışı vb.) düzenli izlemle yönetilir.

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Sanrı içeriğiyle baş etme, stres–uyku yönetimi, içgörü ve işlevsellikte artış sağlar.

• Aile eğitimi ve psiko-eğitim: Aileye erken uyarı işaretlerini tanıma, kriz planı ve iletişim becerileri kazandırır.

• Sosyal–mesleki beceri ve destek programları: Okula/işe dönüş, gündelik yaşam becerileri, akran destek grupları.

• Madde kullanımının sonlandırılması: Nüks riskini anlamlı düşürür.

• Yatış ve akut yatıştırma: Kişi kendine/başkasına zarar riski taşıyor, ağır ajitasyon ya da ciddi bakım yetersizliği varsa güvenli koşullarda kısa süreli yatış gerekebilir.

Sık sorulara kısa yanıtlar

• “Psikoz ve şizofreni aynı mı?” Değil. Psikoz bir belirtidir; şizofreni psikotik belirtilerin görüldüğü bir tanıdır.

• “Psikoz tamamen geçer mi?” Bir grup hastada tek atak sonrası tam düzelme olabilir; bazılarında yineleyici/kalıcı seyredebilir. Erken ve sürekli tedavi en iyi sonuçları getirir.

• “Psikoz hastası evlenebilir/çalışabilir mi?” Uygun tedavi ve destekle birçok kişi eğitimine/işine, ilişkilerine dönebilir.

• “Her psikoz olgusu tehlikeli midir?” Hayır. Risk, atak dönemlerinde artar; doğru tedavi ve izlemle yönetilebilir.

Ne zaman acil?

İntihar düşüncesi/planı, ağır ajitasyon, gerçeklikten kopma nedeniyle kendine/çevreye zarar riski, yeme–içme–uyku gibi temel işlevlerin çökmesi acil değerlendirme nedenidir. Türkiye’de 112 üzerinden tıbbi acil yardım çağrısı yapılabilir.

İyiPsikolog.com’daki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihi itibarıyla mevcut bilimsel kanıtlar esas alınarak hazırlanmıştır. Sağlığınıza ilişkin tanı ve tedavi için hekim/psikiyatri uzmanı veya yetkili sağlık kuruluşuna başvurunuz. Acil durumlarda 112’yi arayınız.

İyi Psikolog / Hayatı Güzelleştirmek Elinizde
www.iyipsikolog.com

Kaynak: NP İstanbul Hastanesi