Şizofreni ve Diğer Psikotik Bozukluklar: Erken Tanı Hayat Kurtarır

İYİ PSİKOLOG / İSTANBUL, TÜRKİYE

Psikotik bozukluk nedir, kimi etkiler?

Psikotik bozukluklar; sanrı (kanıtla değişmeyen, gerçek dışı inançlar) ve halüsinasyon (olmayanı görme/duyma) gibi belirtilerle seyreden ve kişinin gerçeklikle bağını sarsan ruhsal durumlardır. Yalnızca şizofreniyle sınırlı değildir; şizoaffektif bozukluk, sanrılı bozukluk ve madde/ilaç kullanımına bağlı psikotik bozukluk aynı şemsiye altında değerlendirilir. İlk atak çoğunlukla geç ergenlik–erken erişkinlik döneminde başlar; toplumda şizofreninin görülme sıklığı yaklaşık %1’dir. Aile öyküsü, yoğun stres, uykusuzluk ve madde kullanımı (özellikle kannabis ve uyarıcılar) riski artırır.

Erken uyarı işaretleri ve temel belirtiler

Psikoz genellikle sinsi başlar ve zamanla alevlenir. İş/okul performansında hızlı düşüş, içe kapanma, kuşku ve tuhaf inançlarda artış, uyku–iştah düzensizliği ilk dikkat çeken sinyallerdir. Belirtiler üç başlıkta toplanır:

• Pozitif belirtiler: Sanrı, halüsinasyon, dağınık konuşma/davranış, ajitasyon.

  
  

• Negatif belirtiler: Duygusal küntlük, istek–enerji kaybı, zevk alamama, sosyal geri çekilme.

• Bilişsel belirtiler: Dikkat ve bellekte güçlük, planlama–örgütleme sorunları.
  Günlük yaşamda kişisel bakımda azalma, net düşünmede zorlanma, etrafın “özel mesajlar” verdiğine inanma, takip edilme/zarar görme korkuları görülebilir.

Şizofreni ve diğer psikotik bozukluklar: Farklar ve ortak noktalar

Şizofreni, süreğen seyir, işlevsellikte belirgin düşüş ve farklı evrelerle tanımlanır. Sanrılı bozuklukta sanrılar ön plandadır; işlevsellik görece korunabilir. Şizoaffektif bozuklukta psikotik belirtilere duygudurum atakları eşlik eder. Madde/ilaç ilişkili psikozta tablo madde etkisiyle başlar; kesilse bile bir süre devam edebilir. Tümünde erken müdahale, nüksleri azaltır ve toparlanmayı hızlandırır.

Tanı nasıl konur? Neden kapsamlı değerlendirme gerekir?

Psikotik belirtiler tıbbi sorunları taklit edebilir. Bu nedenle psikiyatri uzmanı; ayrıntılı psikiyatrik öykü, madde/ilaç kullanımı ve aile öyküsü alır; gerekirse fizik muayene, laboratuvar ve beyin görüntüleme ister. Amaç; epilepsi, enfeksiyonlar, tiroit bozuklukları gibi organik nedenleri dışlamak ve kişiye en uygun, güvenli tedaviyi planlamaktır.

Tedavi: İlaç + psikososyal destekle iyileşme mümkün

• Antipsikotik ilaçlar: Pozitif belirtileri azaltmada temel yaklaşımdır. Ağızdan veya uzun etkili enjektabl formlar tercih edilebilir. Yan etkiler düzenli izlemlerle yönetilir.

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Sanrı içeriğiyle baş etme, uyaran–stres yönetimi, içgörü ve işlevsellik artışı sağlar.

• Aile psiko-eğitimi: Kriz planı, iletişim becerileri ve erken uyarı işaretlerini tanıma, nüks riskini azaltır.

• Sosyal ve mesleki beceri programları: Okula/işe dönüşü destekler.

• Madde kullanımının sonlandırılması: Nüks ve yeniden yatış riskini anlamlı düşürür.

• Yatış ve akut yatıştırma: Kendine/çevreye zarar riski, ağır ajitasyon veya özbakımın çökmesi durumunda kısa süreli güvenli yatış gerekebilir.

Ne zaman acil yardım gerekir?

İntihar düşüncesi/planı, şiddet riski, ciddi beslenme–uyku bozulması, gerçeklikten kopma nedeniyle tehlikeli davranışlar acil başvuru nedenidir. Türkiye’de 112 üzerinden tıbbi acil yardım çağrılabilir.

İyiPsikolog.com’daki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yayın tarihi itibarıyla mevcut bilimsel kanıtlar esas alınarak hazırlanmıştır. Sağlığınıza ilişkin tanı ve tedavi için hekim/psikiyatri uzmanı veya yetkili sağlık kuruluşuna başvurunuz. Acil durumlarda 112’yi arayınız.

İyi Psikolog / Hayatı Güzelleştirmek Elinizde
www.iyipsikolog.com

Kaynak: Prof. Dr. Psikiyatrist Baybars VEZNEDAROĞLU