Sükût bazen en keskin sözdür: ilişkilerde sessizliğin psikolojisi

Bilge Türk | İyi Psikolog

ANKARA, TÜRKİYE — “Sükût bazen en keskin sözdür” sözü, ilişkilerde sessizliğin yalnızca konuşmamak değil; bazen koruyucu, bazen de yaralayıcı bir iletişim biçimi olduğunu gösterir.

Sessizlik insan ilişkilerinde güçlü bir dildir. Kimi zaman öfkeyi büyütmemek için verilen sağlıklı bir ara, kimi zaman derin bir saygı, kimi zaman da karşı tarafı yok sayan görünmez bir cezadır. Bu yüzden sükûtun anlamı bağlama göre değişir. Psikoloji, felsefe ve ilişki araştırmaları açısından sessizlik ne bütünüyle erdemdir ne de her zaman zarar vericidir. Asıl mesele, sessizliğin hangi niyetle, hangi sürede ve hangi ilişki örüntüsü içinde kullanıldığıdır.

Sessizlik neden güçlü bir iletişim biçimidir?

İnsan iletişimi yalnızca kelimelerden oluşmaz. Mimik, beden duruşu, göz teması, mesafe, tonlama ve sessizlik de anlam taşır. Bazen bir kişinin konuşmaması, söylenen sözden daha fazla mesaj verir. Bu mesaj “Şu an sakinleşmeye ihtiyacım var” da olabilir, “Seninle artık bağ kurmak istemiyorum” da.

Felsefi açıdan sükût, sözün sınırını hatırlatır. İnsan her duyguyu, her kırgınlığı veya her hakikati anında kelimeye dökemez. Bazı durumlarda susmak, düşünceye alan açar. Ancak ilişkilerde sessizlik sürekli belirsizlik, korku veya cezalandırma üretmeye başladığında artık bilgelik değil, iletişim kopuşu haline gelir.

Sağlıklı sükût: Duygusal düzenleme için ara vermek

Tartışma sırasında susmak her zaman kötü değildir. Duygusal yoğunluk arttığında beyin tehdit algısına geçebilir; kişi savunmaya, saldırmaya veya kaçınmaya yönelebilir. Bu durumda kısa süreli susmak, sinir sistemini yatıştırmak için işlevsel olabilir.

Klinik psikoloji açısından buna duygusal düzenleme denir. Kişi “Şu an çok öfkeliyim, 20 dakika sakinleşip sonra konuşmak istiyorum” diyebiliyorsa bu sessizlik ilişkiyi korur. Çünkü amaç karşı tarafı yok saymak değil, daha zarar verici sözler söylemeden önce kendini toparlamaktır.

Sağlıklı sessizliğin temel işareti şudur: Geri dönüş vaadi vardır. Kişi uzaklaşır ama iletişimi tamamen kapatmaz. Sessizlik bir duvar değil, kısa bir mola olur.

Zararlı sessizlik: Stonewalling ve duygusal duvar örmek

İlişki araştırmalarında “stonewalling” kavramı, kişinin tartışma sırasında duygusal olarak kapanması, cevap vermemesi, göz temasından kaçınması veya partnerin varlığını yok sayması anlamında kullanılır. John Gottman’ın çift ilişkileri üzerine çalışmalarında stonewalling, ilişkide yıpratıcı örüntülerden biri olarak ele alınır.

Stonewalling bazen kişinin bunaldığı için kendini kapatmasıyla ortaya çıkar. Ancak sık tekrarlanırsa karşı tarafta yalnızlık, değersizlik, kaygı ve öfke oluşturabilir. Çünkü iletişim kurmaya çalışan kişi, karşısında bir insan değil, aşılması imkânsız bir duvar varmış gibi hisseder.

Bu noktada sessizlik artık “sözden daha keskin” hale gelir. Çünkü söylenen bir sözle tartışılabilir; fakat duvar gibi örülen sessizlikte muhatap çoğu zaman neyin yanlış olduğunu bile anlayamaz.

Silent treatment: Sessizlik ceza haline geldiğinde

Sessizliğin en yaralayıcı biçimlerinden biri “silent treatment” olarak bilinen sessiz cezalandırmadır. Bu davranışta kişi konuşmayı yalnızca sakinleşmek için değil, karşı tarafı cezalandırmak, kontrol etmek veya suçlu hissettirmek için keser.

Sosyal psikolog Kipling Williams’ın dışlanma ve yok sayılma üzerine çalışmaları, görmezden gelinmenin insanın temel psikolojik ihtiyaçlarını tehdit edebileceğini gösterir. Ait olma, kontrol, anlamlı varoluş ve özsaygı ihtiyacı, sessiz dışlama ile zedelenebilir.

Bu nedenle ilişkide uzun süreli ve açıklamasız sessizlik, basit bir “konuşmama” davranışı değildir. Karşı tarafta “Ben yok muyum?”, “Değerim kalmadı mı?”, “Ne yaparsam tekrar görülürüm?” gibi yıpratıcı sorular doğurabilir.

Felsefi açıdan sükût: Her susuş aynı değildir

Felsefe tarihinde susmak bazen bilgelik, bazen direnç, bazen de ahlaki bir duruş olarak yorumlanmıştır. İnsan her hakikati aynı anda ve aynı sertlikle söylemek zorunda değildir. Bazen susmak, incitmemek için seçilen zarif bir yoldur. Bazen de gereksiz tartışmaya girmemek, kişinin kendi iç bütünlüğünü korumasıdır.

Ancak felsefi sükût ile ilişkisel kaçınma birbirine karıştırılmamalıdır. Bilgece susuş, içi boş bir kaçış değil, bilinçli bir tercihtir. Kişi neden sustuğunu bilir, karşı tarafı yok saymaz ve gerektiğinde konuşma sorumluluğunu üstlenir.

İlişkilerde olgun sessizlik, sözün zamanını bekler. Yaralayıcı sessizlik ise sözü sonsuza kadar rehin alır.

İlişkide sessizlik ne zaman alarm işaretidir?

Sessizlik şu durumlarda alarm işareti olabilir: Kişi sürekli konuşmayı reddediyorsa, partnerini günlerce yok sayıyorsa, sorunu açıklamadan cezalandırıyorsa, her tartışmada iletişimi kesiyorsa veya sessizlik karşı tarafı kontrol etme aracına dönüşüyorsa.

Bu örüntü, özellikle kaygılı bağlanma eğilimi olan kişilerde yoğun stres yaratabilir. Partner konuşmadıkça kişi daha fazla açıklama ister, daha çok yaklaşır; diğer taraf ise daha çok kaçar. Bu “yaklaşan-kaçınan” döngü ilişkiyi giderek yıpratır.

Sağlıklı ilişkide sessizlikten sonra konuşma gelir. Eğer sessizlik sürekli konuşmanın yerine geçiyorsa, ilişki duygusal güvenliğini kaybetmeye başlamış olabilir.

Sağlıklı sessizlik nasıl kurulabilir?

Sessizlik tamamen terk edilmesi gereken bir şey değildir; doğru kullanıldığında ilişkiyi korur. Bunun için birkaç ilke önemlidir. Kişi neden sustuğunu söylemelidir. “Şu an konuşamıyorum ama sonra döneceğim” cümlesi, karşı tarafa güven verir. Süre belirsiz bırakılmamalıdır. Geri dönüldüğünde konu yok sayılmamalı, sakin biçimde ele alınmalıdır.

Ayrıca sessizlik, küçümseme veya cezalandırma tonuyla kullanılmamalıdır. İlişkide amaç kazanmak değil, anlamaktır. Bazen en keskin söz susmak olabilir; fakat en iyileştirici söz, o sessizliğin ardından gelen dürüst ve sakin konuşmadır.

Sonuç: Sükûtun değeri niyetinde saklıdır

“Sükût bazen en keskin sözdür” cümlesi, sessizliğin ilişkilerde taşıdığı gücü hatırlatır. Sessizlik bazen insanı gereksiz kırılmalardan korur, bazen düşünceye alan açar, bazen de sözün yetmediği yerde saygılı bir duruş olur. Fakat aynı sessizlik, cezaya, dışlamaya ve duygusal duvara dönüştüğünde ilişkiyi derinden yaralayabilir.

Bilimsel ve felsefi açıdan sağlıklı sükût, bilinçli, sınırlı ve geri dönüşü olan sükûttur. Zararlı sükût ise belirsiz, cezalandırıcı ve bağ koparıcıdır. Bu yüzden ilişkilerde mesele susmak ya da konuşmak değil; ne zaman, neden ve nasıl sustuğumuzu bilmektir.

Kaynakça / Yararlanılan Kaynaklar

• Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown.

• Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? Lawrence Erlbaum Associates.

• Williams, K. D. (2001). Ostracism: The Power of Silence. Guilford Press.

• Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology.

• Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and Social Structure in the Demand/Withdraw Pattern of Marital Conflict. Journal of Personality and Social Psychology.

• Gross, J. J. (1998). The Emerging Field of Emotion Regulation. Review of General Psychology.

• Watzlawick, P., Bavelas, J. B., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication. W. W. Norton.

www.iyipsikolog.com